Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Câu hỏi trang 22 SGK Ngữ văn 10

Văn bản 3. Bảo kính cảnh giới (Gương báu răn mình) - Nguyễn Trãi   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Rồi hóng mát thuở ngày trường.
Hòe lục đùn đùn tán rợp trương.
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ.
Hồng liên trì đã tịn mùi hương.
Lao xao chợ cá làng ngư phủ;
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
Lẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,
Dân giàu đủ khắp đòi phương.

Chú ý các động từ, tính từ, các từ láy và câu thơ sáu tiếng.

Gợi ý trả lời

Bài tập trong khi đọc (chú ý ngôn ngữ của bài thơ)

a) Các động từ

Những động từ góp phần diễn tả sức sống của cảnh vật và trạng thái của con người:
- *hóng* (mát): gợi tư thế thư thái, nhàn tản của nhà thơ.
- *đùn đùn* (tán hòe *trương*): cây hòe như đang trào, dồn sức sống từ bên trong ra; *trương* = giương rộng tán che.
- *phun* (thức đỏ): hoa thạch lựu như phun trào màu đỏ, diễn tả sức sống mạnh mẽ.
- *tịn* (= hết): sen hồng đã ngát hết, tỏa hết mùi hương.

→ Các động từ đều mạnh, diễn tả cảnh vật không tĩnh lặng mà đang vận động, căng đầy nhựa sống tự bên trong.

b) Các tính từ

- *trường* (ngày trường = ngày dài): gợi cảm giác thời gian của ngày hè dài rộng.
- *lục* (hòe lục = xanh): màu xanh của lá hòe.
- *rợp*: tán cây che phủ dày, tạo bóng mát.
- *đỏ* (thức đỏ): màu đỏ rực của hoa lựu.
- *giàu*, *đủ* (dân giàu đủ): nói về đời sống no ấm của nhân dân.

→ Hệ thống tính từ chỉ màu sắc (xanh, đỏ) và trạng thái làm bức tranh ngày hè vừa rực rỡ, tươi tắn, vừa đầy đặn, sung túc.

c) Các từ láy

- *đùn đùn*: gợi sự chuyển động dồn dập, liên tiếp, sức sống như trào dâng của tán hòe.
- *lao xao*: âm thanh rộn ràng, náo nhiệt của "chợ cá làng ngư phủ" — âm thanh của cuộc sống lao động bình dị.
- *dắng dỏi*: tiếng ve inh ỏi, ngân vang, kéo dài như tiếng đàn ("cầm ve") lúc chiều tà ("lầu tịch dương").

→ Các từ láy (đặc biệt là từ láy tượng thanh *lao xao*, *dắng dỏi*) làm cho cảnh ngày hè không chỉ có màu sắc, hình khối mà còn tràn đầy âm thanh sống động của thiên nhiên và cuộc sống con người.

d) Câu thơ sáu tiếng

Bài thơ thất ngôn nhưng được Nguyễn Trãi "Việt hóa", xen vào hai câu lục ngôn (sáu tiếng):
- Câu mở đầu: *"Rồi hóng mát thuở ngày trường"* (6 tiếng).
- Câu kết: *"Dân giàu đủ khắp đòi phương"* (6 tiếng).

→ Hai câu sáu tiếng được đặt ở vị trí đầu và cuối bài, tạo nhịp thơ ngắn gọn, dồn nén, phá vỡ tính quy phạm của thơ Đường luật. Câu mở đầu nhấn vào tư thế nhàn của thi nhân; câu kết dồn nén khát vọng lớn nhất của Nguyễn Trãi về một cuộc sống nhân dân no đủ, thể hiện tấm lòng ưu ái với dân với nước.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.