Giải Câu hỏi trang 13 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: Bại nhân nghĩa nát cả đất trời,
Nặng thuế khoá sạch không đầm núi.
Người bị ép xuống biển dòng lưng mò ngọc, ngán thay cá mập, thuồng luồng.
Kẻ bị đem vào núi đãi cát tìm vàng, khốn nỗi rừng sâu, nước độc.
Vét sản vật, bắt chim trả, chốn chốn lưới chăng,
Nhiễu nhân dân, bẫy hươu đen, nơi nơi cạm đặt.
Tàn hại cả giống côn trùng cây cỏ,
Nheo nhóc thay kẻ goá bụa khốn cùng.
Thằng há miệng, đứa nhe răng, máu mỡ bấy no nê chưa chán;
Nay xây nhà, mai đắp đất, chân tay nào phục dịch cho vừa.
Nặng nề những nỗi phu phen,
Tan tác cả nghề canh cửi.
Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội,
Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi.
Lẽ nào trời đất dung tha,
Ai bảo thần nhân chịu được?
Chú ý giọng văn đầy cảm xúc của tác giả khi nói về những nỗi cực khổ mà nhân dân ta phải chịu đựng.
Gợi ý trả lời
Phân tích đoạn thơ tố cáo tội ác của giặc Minh (Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi)
a) Nội dung tố cáo: tội ác của giặc Minh đối với nhân dân ta
Đoạn trích là bản cáo trạng đanh thép vạch trần tội ác chồng chất của giặc Minh:
- *Về chính trị – thuế khoá:* "Bại nhân nghĩa nát cả đất trời / Nặng thuế khoá sạch không đầm núi" – giặc huỷ hoại đạo lí, nhân nghĩa và vơ vét bằng sưu thuế đến cạn kiệt tài nguyên.
- *Về sự bóc lột sức lao động và tính mạng con người:* bắt dân "xuống biển dòng lưng mò ngọc" giữa "cá mập, thuồng luồng"; đẩy dân "vào núi đãi cát tìm vàng" nơi "rừng sâu, nước độc". Hai hình ảnh đối nhau cho thấy dân ta bị đẩy vào chỗ chết dù xuôi hay ngược.
- *Về việc tận diệt môi trường, sản vật:* "Vét sản vật, bắt chim trả", "Nhiễu nhân dân, bẫy hươu đen", "Tàn hại cả giống côn trùng cây cỏ" – tội ác lan tới cả cỏ cây, muông thú.
- *Về nỗi khổ phu phen, li tán:* "Nay xây nhà, mai đắp đất", "Nặng nề những nỗi phu phen / Tan tác cả nghề canh cửi" – người dân kiệt sức vì lao dịch, gia đình tan nát, nghề nghiệp bỏ hoang.
b) Giọng văn đầy cảm xúc của tác giả
Theo yêu cầu "Chú ý giọng văn", cần thấy rõ Nguyễn Trãi không chỉ kể tội mà còn gửi vào đó bao nhiêu cảm xúc:
- *Niềm xót thương, đồng cảm với dân:* giọng nghẹn ngào, thống thiết khi nhắc "Nheo nhóc thay kẻ goá bụa khốn cùng". Các từ cảm thán "ngán thay", "khốn nỗi", "nheo nhóc thay" vang lên như tiếng thở dài đau đớn.
- *Lòng căm phẫn, khinh bỉ giặc:* hình ảnh "Thằng há miệng, đứa nhe răng, máu mỡ bấy no nê chưa chán" biến quân xâm lược thành những con quỷ khát máu, thể hiện thái độ căm ghét tột cùng.
- *Sự uất hận dồn nén và lời kết tội không gì sánh nổi:* dùng lối nói phóng đại và đối lập "Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội / Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi" – lấy cái vô hạn của trúc rừng, nước biển để đo tội ác, khẳng định tội giặc nhiều và nhơ bẩn đến mức không thể kể, không thể gột rửa.
- *Lời cật vấn trời đất, thần nhân:* "Lẽ nào trời đất dung tha / Ai bảo thần nhân chịu được?" – câu hỏi tu từ như tiếng kêu phẫn uất, đặt tội ác của giặc trước lẽ phải của đất trời, nâng cuộc kháng chiến lên thành cuộc chiến vì chính nghĩa.
c) Nghệ thuật làm nên sức tố cáo và cảm xúc
- Hình ảnh giàu sức gợi, đối lập (biển – núi, xuống – vào), phóng đại (trúc Nam Sơn, nước Đông Hải).
- Hàng loạt từ cảm thán và câu hỏi tu từ tạo giọng điệu khi xót thương, khi căm giận.
- Phép liệt kê, đối xứng dồn dập khiến tội ác hiện lên chồng chất, không dứt.
Kết luận: Đoạn thơ vừa là bản cáo trạng tố cáo tội ác "trời không dung, đất không tha" của giặc Minh, vừa thấm đẫm tấm lòng "thương dân" sâu sắc và lòng căm thù giặc mãnh liệt của Nguyễn Trãi. Giọng văn biến hoá linh hoạt – lúc xót xa, lúc phẫn nộ – chính là biểu hiện của tư tưởng nhân nghĩa, "yên dân" làm cốt lõi của tác phẩm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.