Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Đề 1 trang 127 SGK Ngữ văn 10

Ôn tập học kì II   Gợi ý trả lời

Đề bài

Viết một bài văn nghị luận thể hiện những điều bạn cảm nhận được qua việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp thơ văn của danh nhân Nguyễn Trãi.

Gợi ý trả lời

## Viết bài văn nghị luận: Cảm nhận về cuộc đời và sự nghiệp thơ văn của danh nhân Nguyễn Trãi

### a) Tìm hiểu đề và định hướng

- Kiểu bài: Nghị luận (trình bày suy nghĩ, cảm nhận) về một danh nhân văn hóa.
- Vấn đề nghị luận: Những điều cảm nhận được về cuộc đời và sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Trãi — một con người "toàn tài", một tấm lòng ưu ái với dân với nước, đồng thời chịu bi kịch oan khuất.
- Phạm vi dẫn chứng: Lấy từ các văn bản đã học trong chương trình lớp 10 KNTT: *Bình Ngô đại cáo*, *Bảo kính cảnh giới* (bài 43 — "Cảnh ngày hè"), *Dục Thúy sơn*; kết hợp hiểu biết về tiểu sử Nguyễn Trãi (1380–1442).

###

b) Lập dàn ý

Mở bài: Giới thiệu Nguyễn Trãi — anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới (UNESCO vinh danh năm 1980), nêu khái quát ấn tượng, cảm nhận chung của bản thân.

Thân bài:
1. Cảm nhận về cuộc đời: một con người toàn tài nhưng nhiều bi kịch.
2. Cảm nhận về sự nghiệp thơ văn: tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước và tình yêu thiên nhiên, con người.
3. Đánh giá vị trí, ý nghĩa của Nguyễn Trãi với hậu thế.

Kết bài: Khẳng định lại cảm xúc, bài học rút ra cho bản thân.

###

c) Bài văn tham khảo (bài làm hoàn chỉnh)

Mở bài

Trong dòng chảy lịch sử và văn hóa dân tộc, có những con người mà tên tuổi đã trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp của trí tuệ, nhân cách và tài năng Việt Nam. Nguyễn Trãi (1380–1442) là một con người như thế. Ông vừa là bậc anh hùng cứu nước, vừa là nhà tư tưởng, nhà văn, nhà thơ kiệt xuất — người đã được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới. Tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp thơ văn của ông, trong tôi dâng lên niềm kính phục sâu sắc trước một nhân cách lớn và một tấm lòng suốt đời đau đáu vì dân, vì nước.

Thân bài

*Trước hết, cuộc đời Nguyễn Trãi để lại trong tôi ấn tượng về một con người toàn tài nhưng phải chịu số phận đầy bi kịch.* Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và văn hóa — cha là Nguyễn Phi Khanh, ông ngoại là Trần Nguyên Đán — Nguyễn Trãi sớm thấm nhuần đạo lí và chí lớn. Khi giặc Minh xâm lược, nước mất nhà tan, cha bị bắt sang Trung Quốc, ông đã nuôi chí phục thù, tìm đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và trở thành quân sư số một của Lê Lợi. Bằng tài "mưu phạt tâm công" — đánh vào lòng người — ông góp phần quyết định làm nên thắng lợi vẻ vang của dân tộc. Thế nhưng, người anh hùng ấy lại không được sống trọn vẹn với lí tưởng của mình: bị nghi kị, bị gạt ra khỏi chính sự, rồi oan khuất tột cùng trong vụ án Lệ Chi Viên (1442) khiến ông bị tru di tam tộc. Mãi hơn hai mươi năm sau, vua Lê Thánh Tông mới minh oan và ngợi ca: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo" (Lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê). Bi kịch ấy khiến tôi vừa xót thương, vừa thêm cảm phục một tấm lòng ngay thẳng, trong sáng giữa cuộc đời nhiều ngang trái.

*Cảm nhận sâu sắc hơn cả là vẻ đẹp tư tưởng và tâm hồn kết tinh trong sự nghiệp thơ văn của ông.* Nổi bật nhất là tư tưởng nhân nghĩa và lòng yêu nước thương dân. Mở đầu *Bình Ngô đại cáo* — áng "thiên cổ hùng văn" — Nguyễn Trãi đã nêu lên một chân lí làm nền tảng cho cả bản tuyên ngôn: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo". Với ông, nhân nghĩa không còn là khái niệm trừu tượng của Nho giáo mà gắn chặt với lợi ích của nhân dân: yêu nước là phải lo cho dân được sống yên ổn, đánh giặc là để trừ bạo, cứu dân. Cũng chính từ tấm lòng ấy, ông đã khẳng định một cách đầy tự hào quyền độc lập, tự chủ và truyền thống văn hiến lâu đời của dân tộc: "Như nước Đại Việt ta từ trước / Vốn xưng nền văn hiến đã lâu". Tư tưởng lấy dân làm gốc ấy cho thấy một tầm nhìn vượt thời đại.

Bên cạnh tư tưởng lớn lao, thơ văn Nguyễn Trãi còn khiến tôi rung động bởi một tâm hồn tinh tế, chan chứa tình yêu thiên nhiên và con người. Trong bài *Bảo kính cảnh giới* (bài 43), bức tranh ngày hè hiện lên rực rỡ, tràn đầy sức sống qua những hình ảnh, màu sắc và âm thanh sinh động: "Hòe lục đùn đùn tán rợp giương / Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ / Hồng liên trì đã tiễn mùi hương". Nhưng điều đáng quý nhất là ngay cả khi lui về ở ẩn, lòng ông vẫn không nguôi hướng về nhân dân. Ước nguyện cao đẹp của ông được gửi gắm ở hai câu kết: "Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng / Dân giàu đủ khắp đòi phương" — mong có cây đàn của vua Thuấn để gảy khúc Nam phong, cầu cho muôn dân khắp nơi được ấm no, giàu đủ. Đến bài *Dục Thúy sơn*, ta lại gặp một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm trước vẻ đẹp non nước ("Liên hoa phù thủy thượng / Tiên cảnh trụy trần gian") và một nỗi niềm hoài cổ, suy tư sâu lắng. Có thể nói, dù viết bằng chữ Hán hay chữ Nôm, trong thơ Nguyễn Trãi luôn thường trực vẻ đẹp của một trái tim lớn: yêu thiên nhiên, yêu con người và nặng lòng với dân với nước.

*Từ cuộc đời và thơ văn ấy, tôi nhận ra Nguyễn Trãi là một nhân cách lớn, một ngôi sao sáng của nền văn hóa dân tộc.* Ông là người đặt nền móng cho thơ Nôm với tập *Quốc âm thi tập* — tập thơ Nôm xưa nhất còn lại, góp phần khẳng định và nâng tầm tiếng nói, chữ viết của dân tộc. Sự nghiệp của ông là sự thống nhất trọn vẹn giữa tài năng và nhân cách, giữa "chí" của người anh hùng và "tình" của người nghệ sĩ. Vẻ đẹp "sáng tựa sao Khuê" ấy vẫn còn tỏa sáng, nhắc nhở các thế hệ về lòng yêu nước, tinh thần nhân nghĩa và khát vọng về một cuộc sống thái bình, no ấm cho muôn dân.

Kết bài

Tìm hiểu về Nguyễn Trãi, tôi không chỉ hiểu thêm về một trang sử hào hùng và một sự nghiệp văn chương lớn, mà còn học được bài học quý giá về cách sống: sống ngay thẳng, trong sạch và luôn hướng về cộng đồng. Cuộc đời ông là bi kịch, nhưng tư tưởng và tâm hồn ông thì bất tử. Với riêng tôi, Nguyễn Trãi mãi là tấm gương sáng để soi mình, để thêm yêu và tự hào về những giá trị tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.

###

d) Lưu ý khi làm bài

- Bài làm cần có bố cục ba phần rõ ràng, luận điểm mạch lạc; mỗi luận điểm phải có dẫn chứng cụ thể từ thơ văn Nguyễn Trãi và phân tích để làm sáng tỏ.
- Kết hợp hài hòa giữa cảm xúc (cảm nhận cá nhân) và lí lẽ (đánh giá khách quan) đúng đặc trưng bài nghị luận về một danh nhân.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.