Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên 9

Giải Hoạt động 1 trang 106 SGK Khoa học tự nhiên 9

Bài 22. Giới thiệu về hợp chất hữu cơ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Quan sát các Hình 22.2, 22.3 và cho biết phân tử hợp chất hữu cơ có những dạng mạch carbon nào. Chỉ ra các công thức cấu tạo có cùng công thức phân tử. Giải thích tại sao nhiều hợp chất hữu cơ khác nhau, tính chất khác nhau lại có cùng công thức phân tử.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 106 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 22.2 trình bày công thức phân tử và công thức cấu tạo của một số chất, gồm 6 công thức đánh số từ 1 đến 6.

- (1) Công thức phân tử C4H10C_4H_{10}.
- (2) Công thức cấu tạo mạch thẳng của C4H10C_4H_{10}: bốn nguyên tử C nối liên tiếp thành mạch không phân nhánh, hai C đầu mỗi C mang 3 H, hai C giữa mỗi C mang 2 H, tức CH3−CH2−CH2−CH3CH_3-CH_2-CH_2-CH_3.
- (3) Công thức cấu tạo mạch nhánh của C4H10C_4H_{10}: ba C nối thành mạch, C ở giữa có thêm một nhóm C (mang 3 H) đính lên trên làm nhánh; dạng thu gọn CH3−CH(CH3)−CH3CH_3-CH(CH_3)-CH_3.
- (4) Công thức phân tử C2H6OC_2H_6O.
- (5) Công thức cấu tạo của ethylic alcohol: CH3−CH2−O−HCH_3-CH_2-O-H (hai C nối nhau, C thứ hai nối với nhóm −O−H-O-H).
- (6) Công thức cấu tạo của dimethyl ether: CH3−O−CH3CH_3-O-CH_3 (hai nhóm CH3CH_3 nối với nhau qua một nguyên tử O ở giữa).

Như vậy công thức (2) và (3) cùng có công thức phân tử C4H10C_4H_{10}; công thức (5) và (6) cùng có công thức phân tử C2H6OC_2H_6O.

Hình 22.3 minh hoạ các dạng mạch carbon của hợp chất hữu cơ, gồm ba cấu tạo:
- a) Mạch hở, không phân nhánh: bốn nguyên tử C nối thành một hàng thẳng, CH3−CH2−CH2−CH3CH_3-CH_2-CH_2-CH_3.
- b) Mạch hở, phân nhánh: ba nguyên tử C nối thành mạch, nguyên tử C ở giữa còn đính thêm một nhóm CH3CH_3 làm nhánh, CH3−CH(CH3)−CH3CH_3-CH(CH_3)-CH_3.
- c) Mạch vòng: bốn nguyên tử C (mỗi C mang 2 H) nối với nhau khép kín thành một vòng, dạng CH2−CH2−CH2−CH2CH_2-CH_2-CH_2-CH_2 nối vòng.

Lời giải

a) Các dạng mạch carbon của phân tử hợp chất hữu cơ (Hình 22.3)

Quan sát Hình 22.3, phân tử hợp chất hữu cơ có ba dạng mạch carbon:

- Mạch hở không phân nhánh (mạch thẳng): các nguyên tử C nối tiếp nhau thành một hàng, ví dụ CH3−CH2−CH2−CH3CH_3-CH_2-CH_2-CH_3.
- Mạch hở phân nhánh: ngoài mạch chính còn có nhánh carbon đính vào, ví dụ CH3−CH(CH3)−CH3CH_3-CH(CH_3)-CH_3.
- Mạch vòng: các nguyên tử C nối với nhau khép kín thành vòng, ví dụ vòng bốn carbon CH2−CH2−CH2−CH2CH_2-CH_2-CH_2-CH_2 nối vòng.

b) Các công thức cấu tạo có cùng công thức phân tử (Hình 22.2)

- Công thức (2) CH3−CH2−CH2−CH3CH_3-CH_2-CH_2-CH_3 (mạch thẳng) và công thức (3) CH3−CH(CH3)−CH3CH_3-CH(CH_3)-CH_3 (mạch nhánh) đều có cùng công thức phân tử C4H10C_4H_{10}.
- Công thức (5) CH3−CH2−O−HCH_3-CH_2-O-H (ethylic alcohol) và công thức (6) CH3−O−CH3CH_3-O-CH_3 (dimethyl ether) đều có cùng công thức phân tử C2H6OC_2H_6O.

c) Giải thích vì sao nhiều hợp chất hữu cơ khác nhau, tính chất khác nhau lại có cùng công thức phân tử

Công thức phân tử chỉ cho biết phân tử gồm những nguyên tố nào và số nguyên tử của mỗi nguyên tố, chứ không cho biết các nguyên tử liên kết với nhau theo thứ tự nào.

Với cùng một số nguyên tử C, H, O…, các nguyên tử có thể sắp xếp (liên kết) theo những trật tự khác nhau, tạo ra những công thức cấu tạo khác nhau. Mỗi công thức cấu tạo khác nhau ứng với một chất khác nhau, có tính chất khác nhau.

Ví dụ: cùng công thức phân tử C2H6OC_2H_6O nhưng:
- Nếu sắp xếp thành CH3−CH2−O−HCH_3-CH_2-O-H thì được ethylic alcohol (chất lỏng, tan trong nước).
- Nếu sắp xếp thành CH3−O−CH3CH_3-O-CH_3 thì được dimethyl ether (chất khí), có tính chất khác hẳn.

Vì tính chất của chất phụ thuộc vào trật tự liên kết giữa các nguyên tử trong phân tử (công thức cấu tạo), nên nhiều hợp chất hữu cơ tuy có cùng công thức phân tử nhưng công thức cấu tạo khác nhau sẽ là những chất khác nhau và có tính chất khác nhau.

Đáp số

Ba dạng mạch carbon: mạch hở không phân nhánh, mạch hở phân nhánh, mạch vòngCùng CTPT: (2) và (3) cùng là C4H10C_4H_{10}; (5) và (6) cùng là C2H6OC_2H_6ODo cùng số nguyên tử nhưng trật tự liên kết (công thức cấu tạo) khác nhau nên tạo ra các chất khác nhau, tính chất khác nhau

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.