Giải Bài 3 trang 47 SGK Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Dựng ảnh của một vật AB có độ cao h, đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ và cách thấu kính một khoảng d = 2f (f là tiêu cự của thấu kính).
Chứng minh công thức tính tiêu cự trong trường hợp này: .
Trong đó, d' là khoảng cách từ ảnh của vật đến thấu kính.
Lời giải
a) Dựng ảnh của vật AB khi d = 2f
Vẽ thấu kính hội tụ có quang tâm , hai tiêu điểm và với . Vật đặt vuông góc với trục chính, điểm nằm trên trục chính, cách thấu kính (tức nằm tại điểm cách thấu kính gấp đôi tiêu cự).
Để dựng ảnh của điểm , ta dùng hai trong ba tia sáng đặc biệt xuất phát từ :
- Tia 1: Tia tới song song với trục chính (I là giao điểm với thấu kính); tia ló đi qua tiêu điểm bên kia thấu kính.
- Tia 2: Tia tới đi qua quang tâm ; tia ló truyền thẳng, không đổi hướng.
Hai tia ló cắt nhau tại — đó là ảnh của . Hạ vuông góc xuống trục chính được chân ảnh . Ta thu được ảnh là ảnh thật, ngược chiều với vật, nằm ở phía bên kia thấu kính, cách thấu kính một khoảng .
b) Chứng minh
*Xét hai tam giác đồng dạng theo tia đi qua quang tâm (Tia 2):*
Vì (cùng vuông góc với trục chính) nên hai tam giác vuông và đồng dạng (hai góc đối đỉnh tại ). Do đó:
*Xét hai tam giác đồng dạng theo tia song song trục chính (Tia 1):*
Đoạn (vì song song và bằng khoảng cách từ trục đến ). Hai tam giác vuông và đồng dạng (chung góc tại ), nên:
*Kết hợp (1) và (2):*
Thay giả thiết vào:
Chia hai vế cho :
Vậy khi vật đặt cách thấu kính thì ảnh cũng nằm cách thấu kính (ảnh thật, ngược chiều và lớn bằng vật, vì ).
Khi đó:
(đpcm)
Kiểm tra lại: với thì — đúng bằng tiêu cự. Công thức được nghiệm đúng.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.