Giải Hoạt động trang 37 SGK Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Quan sát Hình 7.6 và cho biết:
1. Khi ánh sáng truyền từ không khí vào lăng kính, tại sao tia khúc xạ IJ lệch gần pháp tuyến hơn so với tia tới SI?
2. Khi ánh sáng truyền từ lăng kính ra không khí, tại sao tia khúc xạ JR lệch xa pháp tuyến hơn so với tia tới IJ?
3. Dựa vào sự truyền sáng qua lăng kính, hãy giải thích hiện tượng tán sắc ánh sáng. Biết rằng chiết suất của lăng kính đối với các ánh sáng đơn sắc khác nhau là khác nhau, chiết suất lớn nhất với tia tím, chiết suất nhỏ nhất với tia đỏ.
Hình vẽ một lăng kính có tiết diện chính là tam giác ABC, đỉnh A ở trên, đáy BC nằm ngang bên dưới (B bên trái, C bên phải); góc chiết quang ở đỉnh A, chiết suất của lăng kính là . Một tia sáng SI đi từ không khí tới đập vào mặt bên AB tại điểm I. Tại I, tia sáng bị khúc xạ với góc tới (hợp bởi tia tới SI và pháp tuyến tại I) và góc khúc xạ (hợp bởi tia khúc xạ IJ và pháp tuyến tại I), tia khúc xạ IJ truyền trong lăng kính và lệch gần pháp tuyến hơn so với tia tới SI (vì đi từ không khí vào môi trường chiết quang hơn). Tia IJ đi tới mặt bên AC tại điểm J. Tại J, tia sáng tới mặt AC với góc tới (hợp bởi IJ và pháp tuyến tại J) rồi khúc xạ ló ra ngoài không khí theo tia JR với góc khúc xạ (hợp bởi JR và pháp tuyến tại J), tia ló JR lệch xa pháp tuyến hơn so với tia tới IJ (vì đi từ lăng kính ra không khí). Hai pháp tuyến tại I và J được vẽ bằng nét đứt. Đường kéo dài của tia tới SI và đường kéo dài của tia ló JR cắt nhau tạo thành góc D ở phía trên trong lăng kính; góc D hợp bởi phương tia tới SI và phương tia ló JR được gọi là góc lệch của tia sáng khi đi qua lăng kính. Toàn bộ đường đi của tia sáng SIJR nằm trong mặt phẳng tiết diện chính ABC, và tia ló ra khỏi lăng kính lệch về phía đáy BC so với tia tới.
Lời giải
Ý 1. Khi ánh sáng truyền từ không khí vào lăng kính tại I:
- Không khí là môi trường chiết quang kém (chiết suất xấp xỉ ), còn lăng kính là môi trường chiết quang hơn (chiết suất ). Như vậy tia sáng đi từ môi trường chiết quang kém sang môi trường chiết quang hơn.
- Theo định luật khúc xạ ánh sáng, khi đi từ môi trường chiết quang kém sang môi trường chiết quang hơn thì góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới: .
- Góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới nghĩa là tia khúc xạ IJ hợp với pháp tuyến một góc nhỏ hơn, tức là tia IJ lệch lại gần pháp tuyến hơn so với tia tới SI.
Ý 2. Khi ánh sáng truyền từ lăng kính ra không khí tại J:
- Lúc này tia sáng đi từ lăng kính (môi trường chiết quang hơn, chiết suất ) ra không khí (môi trường chiết quang kém). Đây là chiều ngược lại so với ở ý 1.
- Theo định luật khúc xạ ánh sáng, khi đi từ môi trường chiết quang hơn sang môi trường chiết quang kém thì góc khúc xạ lớn hơn góc tới: .
- Góc khúc xạ lớn hơn góc tới nghĩa là tia ló JR hợp với pháp tuyến một góc lớn hơn, tức là tia JR lệch ra xa pháp tuyến hơn so với tia tới IJ.
Ý 3. Giải thích hiện tượng tán sắc ánh sáng:
- Ánh sáng trắng (ví dụ ánh sáng mặt trời) là tập hợp của nhiều ánh sáng đơn sắc khác nhau, từ đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm đến tím.
- Khi chùm ánh sáng trắng đi qua lăng kính, mỗi ánh sáng đơn sắc đều bị khúc xạ hai lần (tại mặt AB khi đi vào và tại mặt AC khi đi ra) nên đều bị lệch về phía đáy BC của lăng kính.
- Vì chiết suất của lăng kính đối với các ánh sáng đơn sắc khác nhau là khác nhau nên góc lệch của mỗi ánh sáng đơn sắc qua lăng kính cũng khác nhau: chiết suất càng lớn thì ánh sáng càng bị lệch nhiều.
- Do chiết suất lớn nhất đối với tia tím nên tia tím bị lệch nhiều nhất; chiết suất nhỏ nhất đối với tia đỏ nên tia đỏ bị lệch ít nhất; các ánh sáng đơn sắc còn lại lệch những góc trung gian theo thứ tự đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím.
- Kết quả là sau khi ló ra khỏi lăng kính, chùm ánh sáng trắng ban đầu bị tách thành một dải màu liên tục từ đỏ đến tím. Hiện tượng chùm ánh sáng trắng bị tách thành các chùm sáng có màu khác nhau khi đi qua lăng kính như vậy gọi là hiện tượng tán sắc ánh sáng.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.