Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên 9

Giải Thí nghiệm 2 trang 26 SGK Khoa học tự nhiên 9

Bài 5. Khúc xạ ánh sáng   Đã kiểm

Đề bài

Thí nghiệm 2: Tìm hiểu mối liên hệ giữa góc khúc xạ và góc tới
Chuẩn bị:
Dụng cụ thí nghiệm như thí nghiệm 1.
Tiến hành:
– Bố trí thí nghiệm như Hình 5.1.
– Chiếu tia sáng đến mặt phân cách tại điểm tới I (tâm của đường tròn chia độ) lần lượt với góc tới 0∘0^\circ, 20∘20^\circ, 40∘40^\circ, 60∘60^\circ, 80∘80^\circ.
– Đọc giá trị của góc khúc xạ tương ứng và hoàn thành vào vở theo mẫu tương tự Bảng 5.1.

Bảng 5.1

| Góc tới i | Góc khúc xạ r | Tính tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r} |
|---|---|---|
| 0∘0^\circ | 0∘0^\circ | |
| 20∘20^\circ | 13∘13^\circ | ? |
| 40∘40^\circ | 25∘25^\circ | ? |
| 60∘60^\circ | 35∘35^\circ | ? |
| 80∘80^\circ | 41∘41^\circ | ? |

Trả lời câu hỏi và thực hiện các yêu cầu sau:
1. Tia khúc xạ nằm ở phía nào của pháp tuyến so với tia tới?
2. So sánh độ lớn góc tới và góc khúc xạ.
3. Nhận xét tỉ số giữa sin góc tới i và sin góc khúc xạ r.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 26 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 5.1: Ảnh chụp bố trí thí nghiệm khúc xạ ánh sáng. Bảng thí nghiệm phẳng màu trắng được gắn một tấm nhựa in vòng tròn chia độ ở chính giữa; tâm vòng tròn là điểm tới I. Nguồn sáng S (đèn có khe cài bản chắn sáng, dạng hộp nhỏ) đặt ở góc trên bên phải của bảng, dây dẫn nối xuống biến áp nguồn đặt phía dưới bên trái bảng. Tia sáng từ S chiếu qua khe thành chùm hẹp đến điểm I tại tâm vòng tròn chia độ; bán trụ bằng thủy tinh đặt tại tâm sao cho mặt phẳng của bán trụ trùng với đường kính nằm ngang, cho phép đọc góc tới và góc khúc xạ trực tiếp trên vạch chia của vòng tròn.

Bảng 5.1 gồm 3 cột: Góc tới i; Góc khúc xạ r; Tính tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r}. Dữ liệu: (0°, 0°)(0°,\ 0°), (20°, 13°)(20°,\ 13°), (40°, 25°)(40°,\ 25°), (60°, 35°)(60°,\ 35°), (80°, 41°)(80°,\ 41°). Cột tỉ số: hàng 0°0° để ô gạch chéo (không xác định vì sin⁡0°=0\sin 0° = 0), bốn hàng còn lại để dấu ? cần tính.

Lời giải

Hoàn thành Bảng 5.1 — tính tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r}

Dùng máy tính tra giá trị sin⁡\sin của các góc rồi lập tỉ số (làm tròn đến chữ số thập phân thứ hai):

- Hàng i=0∘, r=0∘i=0^\circ,\ r=0^\circ: vì sin⁡0∘=0\sin 0^\circ = 0 nên sin⁡0∘sin⁡0∘=00\dfrac{\sin 0^\circ}{\sin 0^\circ}=\dfrac{0}{0} không xác định (để ô gạch chéo).
- Hàng i=20∘, r=13∘i=20^\circ,\ r=13^\circ: sin⁡20∘sin⁡13∘=0,3420,225≈1,52\dfrac{\sin 20^\circ}{\sin 13^\circ}=\dfrac{0{,}342}{0{,}225}\approx 1{,}52.
- Hàng i=40∘, r=25∘i=40^\circ,\ r=25^\circ: sin⁡40∘sin⁡25∘=0,6430,423≈1,52\dfrac{\sin 40^\circ}{\sin 25^\circ}=\dfrac{0{,}643}{0{,}423}\approx 1{,}52.
- Hàng i=60∘, r=35∘i=60^\circ,\ r=35^\circ: sin⁡60∘sin⁡35∘=0,8660,574≈1,51\dfrac{\sin 60^\circ}{\sin 35^\circ}=\dfrac{0{,}866}{0{,}574}\approx 1{,}51.
- Hàng i=80∘, r=41∘i=80^\circ,\ r=41^\circ: sin⁡80∘sin⁡41∘=0,9850,656≈1,50\dfrac{\sin 80^\circ}{\sin 41^\circ}=\dfrac{0{,}985}{0{,}656}\approx 1{,}50.

Bảng 5.1 sau khi hoàn thành:

| Góc tới ii | Góc khúc xạ rr | sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r} |
|:---:|:---:|:---:|
| 0∘0^\circ | 0∘0^\circ | — (không xác định) |
| 20∘20^\circ | 13∘13^\circ | ≈1,52\approx 1{,}52 |
| 40∘40^\circ | 25∘25^\circ | ≈1,52\approx 1{,}52 |
| 60∘60^\circ | 35∘35^\circ | ≈1,51\approx 1{,}51 |
| 80∘80^\circ | 41∘41^\circ | ≈1,50\approx 1{,}50 |

Trả lời câu hỏi

1. Tia khúc xạ nằm ở phía nào của pháp tuyến so với tia tới?

Tia khúc xạ và tia tới nằm ở hai phía khác nhau của pháp tuyến tại điểm tới II: tia tới ở một bên pháp tuyến (trong không khí), tia khúc xạ ở bên kia pháp tuyến (trong thủy tinh). Hai tia này cùng nằm trong mặt phẳng tới. (Chúng cũng nằm ở hai bên mặt phân cách.)

2. So sánh độ lớn góc tới và góc khúc xạ.

Từ số liệu, ở mọi lần đo đều thấy góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới:
13∘<20∘;25∘<40∘;35∘<60∘;41∘<80∘13^\circ<20^\circ;\quad 25^\circ<40^\circ;\quad 35^\circ<60^\circ;\quad 41^\circ<80^\circ
Vậy khi ánh sáng truyền từ không khí vào thủy tinh thì góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới (r<ir<i), tia sáng bị gãy khúc và lệch lại gần pháp tuyến.

3. Nhận xét tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r}.

Với các góc tới khác nhau, các giá trị tính được là 1,52; 1,52; 1,51; 1,501{,}52;\ 1{,}52;\ 1{,}51;\ 1{,}50 — xấp xỉ bằng nhau và đều gần 1,51{,}5. Như vậy tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r} là một hằng số, không đổi khi thay đổi góc tới; hằng số này đặc trưng cho hai môi trường (không khí và thủy tinh).

Đáp số

Tỉ số sin⁡isin⁡r\dfrac{\sin i}{\sin r}: hàng 0∘0^\circ không xác định; 1,521{,}52; 1,521{,}52; 1,511{,}51; 1,501{,}50Tia khúc xạ và tia tới nằm ở hai phía của pháp tuyến tại điểm tớiGóc khúc xạ nhỏ hơn góc tới: r<ir<iTỉ số sin⁡isin⁡r≈1,5\dfrac{\sin i}{\sin r}\approx 1{,}5 không đổi (hằng số)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.