Sách bài tập Vật lí 10

Giải Bài 5.9 trang 10 SBT Vật lí 10

Bài 5. Tốc độ và vận tốc

Đề bài

Một tàu ngầm đang lặn xuống theo phương thẳng đứng với vận tốc không đổi vv. Máy sonar định vị của tàu phát tín hiệu siêu âm theo phương thẳng đứng xuống đáy biển. Biết thời gian tín hiệu đi từ tàu xuống đáy biển là t1t_1, thời gian tín hiệu phản hồi từ đáy biển tới tàu là t2t_2, vận tốc của siêu âm trong nước biển là uu và đáy biển nằm ngang. Tính vận tốc lặn vv của tàu theo uu, t1t_1, t2t_2.

Lời giải

Phân tích chuyển động của tín hiệu siêu âm và tàu ngầm.

Chọn mốc là mặt đáy biển nằm ngang. Tàu lặn thẳng đứng xuống với vận tốc không đổi vv; siêu âm truyền trong nước với vận tốc uu.

Bước 1. Khoảng cách từ tàu đến đáy biển lúc phát tín hiệu.

Lúc phát (t=0t=0), gọi khoảng cách từ tàu đến đáy biển là d0d_0. Tín hiệu đi thẳng xuống với vận tốc uu và tới đáy biển sau thời gian t1t_1, nên:
d0=u t1.d_0 = u\,t_1.

Bước 2. Khoảng cách từ tàu đến đáy biển lúc tín hiệu chạm đáy.

Trong thời gian t1t_1, tàu đã lặn thêm xuống một đoạn v t1v\,t_1, nên lúc tín hiệu chạm đáy, khoảng cách từ tàu đến đáy biển còn:
d1=d0−v t1=(u−v) t1.d_1 = d_0 - v\,t_1 = (u-v)\,t_1.

Bước 3. Tín hiệu phản hồi đuổi theo tàu.

Sau khi phản xạ, tín hiệu đi thẳng lên với vận tốc uu, còn tàu vẫn đi xuống với vận tốc vv. Hai bên chuyển động ngược chiều, lại gần nhau với tốc độ u+vu+v. Chúng gặp nhau sau thời gian t2t_2, nên quãng đường hai bên đi được bằng khoảng cách ban đầu d1d_1:
(u+v) t2=(u−v) t1.(u+v)\,t_2 = (u-v)\,t_1.

Bước 4. Giải tìm vv.

u t2+v t2=u t1−v t1  ⇒  v (t1+t2)=u (t1−t2)u\,t_2 + v\,t_2 = u\,t_1 - v\,t_1 \;\Rightarrow\; v\,(t_1+t_2) = u\,(t_1-t_2)
 v=u t1−t2t1+t2 \boxed{\,v = u\,\dfrac{t_1 - t_2}{t_1 + t_2}\,}

Kiểm tra: Tàu lặn xuống (lại gần đáy) nên đường về ngắn hơn đường đi ⇒t2<t1⇒v>0\Rightarrow t_2 < t_1 \Rightarrow v>0: hợp lí. Nếu tàu đứng yên (t2=t1t_2=t_1) thì v=0v=0: đúng.

Đáp số

v=ut1−t2t1+t2v = u\dfrac{t_1 - t_2}{t_1 + t_2}

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.