Sách bài tập Toán 10 Tập một

Giải Bài 5.18 trang 81 SBT Toán 10

Bài 14. Các số đặc trưng đo độ phân tán

Đề bài

Bình dùng đồng hồ đo thời gian để một vật rơi tự do (đơn vị: giây) từ vị trí A đến vị trí B trong 10 lần cho kết quả như sau:
0,398 0,399 0,408 0,410 0,406 0,405 0,402 0,401 0,290 0,402.
Bình nghĩ là giá trị 0,290 ở lần đo thứ 9 không chính xác. Hãy kiểm tra nghi ngờ của Bình.

Lời giải

Phương pháp. Theo SGK, một giá trị trong mẫu số liệu được gọi là *giá trị ngoại lệ* nếu nó lớn hơn Q3+1,5 ΔQQ_3 + 1{,}5\,\Delta_Q hoặc nhỏ hơn Q1−1,5 ΔQQ_1 - 1{,}5\,\Delta_Q, trong đó ΔQ=Q3−Q1\Delta_Q = Q_3 - Q_1 là khoảng tứ phân vị. Ta kiểm tra xem 0,2900{,}290 có phải là giá trị ngoại lệ hay không.

Bước 1. Sắp xếp mẫu số liệu theo thứ tự không giảm (n=10n = 10):

0,290    0,398    0,399    0,401    0,402    0,402    0,405    0,406    0,408    0,410.0{,}290\;\; 0{,}398\;\; 0{,}399\;\; 0{,}401\;\; 0{,}402\;\; 0{,}402\;\; 0{,}405\;\; 0{,}406\;\; 0{,}408\;\; 0{,}410.

Bước 2. Tìm các tứ phân vị.

Vì n=10n = 10 là số chẵn, trung vị là trung bình cộng của hai giá trị chính giữa (thứ 5 và thứ 6):
Q2=0,402+0,4022=0,402.Q_2 = \frac{0{,}402 + 0{,}402}{2} = 0{,}402.

- Nửa số liệu bên trái (5 giá trị đầu): 0,290    0,398    0,399    0,401    0,4020{,}290\;\;0{,}398\;\;0{,}399\;\;0{,}401\;\;0{,}402. Trung vị của nửa này (giá trị thứ 3) là
Q1=0,399.Q_1 = 0{,}399.
- Nửa số liệu bên phải (5 giá trị cuối): 0,402    0,405    0,406    0,408    0,4100{,}402\;\;0{,}405\;\;0{,}406\;\;0{,}408\;\;0{,}410. Trung vị của nửa này (giá trị thứ 3) là
Q3=0,406.Q_3 = 0{,}406.

Bước 3. Tính khoảng tứ phân vị và các mốc giới hạn.
ΔQ=Q3−Q1=0,406−0,399=0,007.\Delta_Q = Q_3 - Q_1 = 0{,}406 - 0{,}399 = 0{,}007.
Q1−1,5 ΔQ=0,399−1,5⋅0,007=0,399−0,0105=0,3885.Q_1 - 1{,}5\,\Delta_Q = 0{,}399 - 1{,}5 \cdot 0{,}007 = 0{,}399 - 0{,}0105 = 0{,}3885.
Q3+1,5 ΔQ=0,406+1,5⋅0,007=0,406+0,0105=0,4165.Q_3 + 1{,}5\,\Delta_Q = 0{,}406 + 1{,}5 \cdot 0{,}007 = 0{,}406 + 0{,}0105 = 0{,}4165.

Bước 4. Kết luận. Giá trị 0,2900{,}290 thỏa mãn
0,290<0,3885=Q1−1,5 ΔQ,0{,}290 < 0{,}3885 = Q_1 - 1{,}5\,\Delta_Q,
nên 0,2900{,}290 là một giá trị ngoại lệ của mẫu số liệu. Các giá trị còn lại đều nằm trong khoảng [0,3885; 0,4165][0{,}3885;\,0{,}4165] nên không có giá trị ngoại lệ nào khác.

Vậy nghi ngờ của Bình là có cơ sở: kết quả đo 0,2900{,}290 giây ở lần thứ 9 là bất thường (giá trị ngoại lệ), nhiều khả năng do đo không chính xác.

Đáp số

0,290 là giá trị ngoại lệ (vì 0,290 < Q₁ − 1,5ΔQ = 0,3885) nên nghi ngờ của Bình là đúng

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.