Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 59 SBT Ngữ văn 8

Bài 5. Những câu chuyện hài   Gợi ý trả lời

Đề bài

Em vận dụng tri thức và kĩ năng đọc hiểu một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật để đọc hiểu bài thơ. Dựa vào yêu cầu và hướng dẫn Viết trong SGK (tr. 51 – 53) để lập dàn ý và hoàn thành bài viết.
(văn bản: Cảnh khuya (Hồ Chí Minh))

Gợi ý trả lời

## Hướng dẫn giải (theo SGK Ngữ văn 8 KNTT, tr. 51 – 53)

Văn bản: *Cảnh khuya* (Hồ Chí Minh)

> Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
> Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa.
> Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,
> Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.

a) Lập dàn ý (theo bố cục bài văn phân tích một tác phẩm thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật)

*Mở bài:*
- Giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh và bài thơ *Cảnh khuya* (viết năm 1947, ở chiến khu Việt Bắc những năm đầu kháng chiến chống Pháp).
- Nêu khái quát ấn tượng, cảm nghĩ chung: bài thơ tứ tuyệt tả cảnh đêm trăng rừng và bộc lộ tâm hồn, tấm lòng của Bác.

*Thân bài:*
1. Đặc điểm thể thơ: thất ngôn tứ tuyệt Đường luật – 4 câu, mỗi câu 7 tiếng; gieo vần chân ở các câu 1, 2, 4 (xa – hoa – nhà); kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp.
2. Hai câu đầu – bức tranh thiên nhiên đêm trăng:
- Câu 1: so sánh *"Tiếng suối trong như tiếng hát xa"* → âm thanh suối trong trẻo, êm ái, ấm áp, gần gũi như tiếng hát của con người; cảnh rừng khuya không hoang vắng mà có sức sống.
- Câu 2: điệp từ *"lồng"* (*trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa*) → hình ảnh trăng, cây cổ thụ, hoa quấn quýt, lồng vào nhau tạo bức tranh nhiều tầng lớp, lung linh, có đường nét và sắc độ sáng – tối hài hòa.
3. Hai câu cuối – tâm trạng, tấm lòng nhà thơ:
- Câu 3: so sánh *"Cảnh khuya như vẽ"* khẳng định vẻ đẹp như tranh của cảnh; hình ảnh *"người chưa ngủ"* mở ra chiều sâu tâm trạng.
- Điệp ngữ *"chưa ngủ"* (cuối câu 3 – đầu câu 4) như bản lề chuyển từ *cảnh* sang *tình*, diễn tả hai lí do thức: say mê trước cảnh đẹp và *"lo nỗi nước nhà"*.
- Qua đó bộc lộ sự thống nhất giữa tâm hồn nghệ sĩ yêu thiên nhiên và tinh thần chiến sĩ nặng lòng vì vận mệnh đất nước.
4. Đặc sắc nghệ thuật: thể tứ tuyệt hàm súc; biện pháp so sánh, điệp từ *"lồng"*, điệp ngữ *"chưa ngủ"*; kết hợp màu sắc cổ điển (trăng, suối, cổ thụ, hoa) với tinh thần hiện đại (tình yêu nước, tinh thần kháng chiến).

*Kết bài:*
- Khẳng định giá trị bài thơ: vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh – yêu thiên nhiên gắn liền với yêu nước.
- Nêu cảm nghĩ, bài học về lòng yêu nước và phong thái ung dung của Bác.

b) Bài viết hoàn chỉnh

    Hồ Chí Minh không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại mà còn là một nhà thơ lớn, một tâm hồn nghệ sĩ tinh tế. Bài thơ *Cảnh khuya*, viết năm 1947 giữa núi rừng Việt Bắc trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, là một thi phẩm thất ngôn tứ tuyệt Đường luật đặc sắc. Chỉ bằng bốn câu thơ ngắn gọn, bài thơ vừa vẽ nên bức tranh đêm trăng rừng thơ mộng, vừa hé mở tấm lòng lo cho dân, cho nước của Bác.

    Bài thơ tuân theo đặc trưng của thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật: bốn câu, mỗi câu bảy tiếng, gieo vần chân *xa – hoa – nhà*, kết cấu chặt chẽ khai – thừa – chuyển – hợp. Hai câu thơ đầu mở ra một bức tranh thiên nhiên tràn đầy sức sống. Câu thơ *"Tiếng suối trong như tiếng hát xa"* dùng hình ảnh so sánh độc đáo: tiếng suối chảy trong đêm được ví với tiếng hát xa vẳng của con người. Nhờ cách so sánh ấy, âm thanh của núi rừng trở nên trong trẻo, êm ái và ấm áp, khiến cảnh khuya không hề hoang vắng, lạnh lẽo. Sang câu thứ hai, điệp từ *"lồng"* trong *"Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa"* vẽ nên một không gian nhiều tầng lớp: ánh trăng trùm lên vòm cổ thụ, rồi bóng cây, bóng lá lại in xuống mặt đất như những đóa hoa. Cảnh vật quấn quýt, hòa quyện, lung linh với sự giao hòa của ánh sáng và bóng tối, tạo nên một bức tranh vừa cổ kính vừa huyền ảo.

    Nếu hai câu đầu nghiêng về tả cảnh thì hai câu sau lại bộc lộ tâm tình. Câu thơ *"Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ"* tiếp tục dùng so sánh để khẳng định vẻ đẹp như tranh của đêm trăng, đồng thời xuất hiện hình ảnh con người thao thức. Đặc biệt, điệp ngữ *"chưa ngủ"* được đặt ở cuối câu ba và đầu câu bốn như một chiếc bản lề, chuyển mạch thơ từ *cảnh* sang *tình*. Người chưa ngủ trước hết vì say mê vẻ đẹp của thiên nhiên, nhưng sâu xa hơn là vì *"lo nỗi nước nhà"*. Hai chữ ấy đã nói lên tất cả: giữa đêm khuya thanh vắng, Bác vẫn canh cánh nỗi niềm về vận mệnh dân tộc, về cuộc kháng chiến của nhân dân. Trong con người Bác, tâm hồn nghệ sĩ yêu thiên nhiên và tinh thần chiến sĩ nặng lòng với đất nước đã hòa làm một.

    Thành công của bài thơ còn đến từ nghệ thuật đặc sắc. Thể thơ tứ tuyệt hàm súc, cô đọng; các biện pháp tu từ so sánh, điệp từ *"lồng"*, điệp ngữ *"chưa ngủ"* được vận dụng tài tình. Bài thơ kết hợp hài hòa giữa màu sắc cổ điển (trăng, suối, cổ thụ, hoa) với tinh thần hiện đại là lòng yêu nước và ý chí kháng chiến, thể hiện rõ phong cách thơ Hồ Chí Minh.

    Tóm lại, *Cảnh khuya* là một bài thơ tứ tuyệt giàu chất họa, chất nhạc và chất trữ tình. Qua bức tranh đêm trăng rừng Việt Bắc, bài thơ cho thấy vẻ đẹp tâm hồn của Bác Hồ: yêu thiên nhiên tha thiết nhưng luôn gắn liền với tình yêu nước sâu nặng. Đọc bài thơ, em thêm kính yêu Bác và hiểu rằng dù trong hoàn cảnh gian khó, Người vẫn giữ được phong thái ung dung cùng tấm lòng hết mình vì dân, vì nước.

*Kiểm tra lại:* Đây là bài tập viết (lập dàn ý và viết bài văn phân tích thơ) nên không có đáp số bằng số; sản phẩm cần đạt là dàn ý đủ ba phần và bài văn hoàn chỉnh bám sát đặc điểm nội dung – nghệ thuật của bài thơ *Cảnh khuya*.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.