Giải Bài tập 7 trang 23 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: HÀNH LỘ NAN
Bình vàng, rượu trong, cốc đáng vạn,
Mâm ngọc, nhắm quý, giá mươi ngàn!
Dằn chén, ném đũa, nuốt không được,
Vung gươm bốn mặt, lòng mênh mang!
Băng đầy sông, khó nỗi vượt Hoàng Hà!
Tuyết mù trời, không đường lên Thái Hàng!
Rảnh rỗi buông câu bờ suối biếc,
Chợt cưỡi thuyền mơ bên thái dương.
Đường gian nan! Đường gian nan!
Bao ngả rẽ? Nay đâu rồi?
Đè sóng cưỡi gió, hẳn có lúc,
Treo thẳng buồm mây vượt bể khơi!
Hoàng Tạo dịch
(Lý Bạch, Thơ Đường, Nam Trân tuyển chọn, tập 2, NXB Văn học, Hà Nội, 1962, tr. 82)
Đọc bài thơ sau và trả lời các câu hỏi:
1. Phân tích ý nghĩa của các hình ảnh, biểu tượng trong bài thơ (bình vàng, rượu trong, mâm ngọc, nhắm quý, băng, tuyết, Hoàng Hà, Thái Hàng, thuyền, buồm mây).
2. Nhân vật trữ tình trong bài thơ được thể hiện qua các yếu tố nào? Phân tích sự vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình trong bài thơ.
3. So sánh cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ Hành lộ nan của Lý Bạch và cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ Con đường không chọn của Rô-bớt Phờ-rót.
4. Hình ảnh con đường trong bài thơ ẩn dụ cho điều gì? So sánh với ẩn dụ về con đường trong bài thơ Con đường không chọn của Rô-bớt Phờ-rót.
Gợi ý trả lời
## Câu 1. Ý nghĩa của các hình ảnh, biểu tượng trong bài thơ
a) Nhóm hình ảnh chỉ sự xa hoa, giàu sang (bình vàng, rượu trong, mâm ngọc, nhắm quý)
- "Bình vàng, rượu trong, cốc đáng vạn" và "Mâm ngọc, nhắm quý, giá mươi ngàn" là những hình ảnh ước lệ gợi một bữa tiệc cực kì sang trọng, đắt giá (giá "vạn", "mươi ngàn"). Đây là biểu tượng cho cuộc sống phú quý, cho địa vị và ân sủng mà nhà thơ từng được hưởng ở chốn kinh đô.
- Nhưng ngay sau đó là hành động "Dằn chén, ném đũa, nuốt không được": của ngon vật lạ bày ra mà không sao nuốt nổi. Vì vậy, các hình ảnh này còn mang nghĩa đối lập – tượng trưng cho sự bế tắc, cho nỗi chán chường, u uất khi con người có đủ vinh hoa bên ngoài mà trong lòng không thanh thản, chí lớn không được thực hiện.
b) Nhóm hình ảnh thiên nhiên hiểm trở, cản trở (băng, tuyết, Hoàng Hà, Thái Hàng)
- "Băng đầy sông, khó nỗi vượt Hoàng Hà", "Tuyết mù trời, không đường lên Thái Hàng": Hoàng Hà và Thái Hàng là con sông, dãy núi hùng vĩ bậc nhất Trung Hoa; băng phủ đầy sông, tuyết giăng kín trời khiến mọi nẻo đường đều bị chặn đứng.
- Đây là biểu tượng cho những trở ngại, khó khăn chồng chất trên đường đời – "hành lộ nan" (đường đi khó). Chúng ẩn dụ cho con đường công danh, lí tưởng đầy gian truân, bế tắc mà nhà thơ đang vấp phải.
c) Nhóm hình ảnh thể hiện khát vọng, niềm tin (thuyền, buồm mây)
- "Rảnh rỗi buông câu bờ suối biếc, / Chợt cưỡi thuyền mơ bên thái dương": gợi điển tích Khương Tử Nha ngồi câu cá rồi được trọng dụng, Y Doãn nằm mơ thấy cưỡi thuyền qua mặt trời rồi được vua Thang tin dùng. "Thuyền" ở đây là biểu tượng cho hi vọng vẫn còn cơ hội được tin dùng, được thi thố tài năng.
- "Treo thẳng buồm mây vượt bể khơi": "buồm mây" (cánh buồm cao vút như mây) là biểu tượng đẹp đẽ, hào hùng cho khát vọng vượt lên mọi gian nan, cho niềm tin mãnh liệt rằng rồi sẽ có ngày thực hiện được chí lớn.
→ Hệ thống hình ảnh được xây dựng theo lối tương phản: giàu sang mà bế tắc – gian nan hiểm trở – vẫn vươn tới khát vọng, thể hiện nội tâm giằng xé nhưng không gục ngã của nhân vật trữ tình.
## Câu 2. Nhân vật trữ tình và sự vận động cảm xúc
a) Nhân vật trữ tình được thể hiện qua các yếu tố:
- Hành động, cử chỉ: "Dằn chén, ném đũa, nuốt không được", "Vung gươm bốn mặt" – những động tác mạnh, dứt khoát bộc lộ tâm trạng bức bối, phẫn uất.
- Hình ảnh thiên nhiên mang màu sắc chủ quan: băng, tuyết, Hoàng Hà, Thái Hàng – ngoại cảnh trở thành biểu tượng cho tâm cảnh bế tắc.
- Các câu cảm thán, câu hỏi tu từ: "Đường gian nan! Đường gian nan! / Bao ngả rẽ? Nay đâu rồi?" – trực tiếp bộc lộ nỗi hoang mang, day dứt.
- Giọng điệu và nhịp thơ: biến đổi linh hoạt, lúc dồn dập bức bối, lúc trầm lắng suy tư, lúc vút lên hào sảng.
b) Sự vận động cảm xúc:
- Chặng 1 (4 câu đầu): Từ khung cảnh tiệc rượu xa hoa chuyển ngay sang tâm trạng chán chường, phẫn uất – "nuốt không được", "Vung gươm bốn mặt, lòng mênh mang". Cảm xúc chủ đạo là bế tắc, u uất.
- Chặng 2 (4 câu giữa): Nỗi bế tắc được cụ thể hóa thành hình ảnh đường đời hiểm trở (băng, tuyết chặn sông, chặn núi); rồi le lói hi vọng qua điển tích buông câu, cưỡi thuyền – chút niềm tin vẫn còn cơ hội.
- Chặng 3 (4 câu cuối): Trở lại tiếng kêu day dứt "Đường gian nan!", câu hỏi hoang mang "Nay đâu rồi?", nhưng kết lại bằng khí phách hào hùng: "Đè sóng cưỡi gió, hẳn có lúc, / Treo thẳng buồm mây vượt bể khơi!".
→ Mạch cảm xúc vận động theo hướng: bế tắc, phẫn uất → hoang mang, giằng xé (xen chút hi vọng) → vươn lên tin tưởng, lạc quan. Đó là vẻ đẹp của một cái tôi mạnh mẽ, dù gặp vô vàn gian nan vẫn giữ vững khát vọng và niềm tin vào tương lai.
## Câu 3. So sánh cảm xúc, tâm trạng của hai nhân vật trữ tình
a) Điểm giống nhau:
- Cả hai nhân vật trữ tình đều đứng trước hình ảnh "con đường" – biểu tượng cho đường đời, cho những lựa chọn, những khó khăn phải đối mặt.
- Cả hai đều có tâm trạng suy tư, trăn trở, băn khoăn trước ngã rẽ, trước những khó khăn của hành trình phía trước ("Bao ngả rẽ? Nay đâu rồi?" – Lý Bạch; sự phân vân trước hai lối rẽ trong rừng – Phờ-rót).
b) Điểm khác nhau:
- Hành lộ nan (Lý Bạch): Cảm xúc mãnh liệt, dữ dội, có lúc phẫn uất, bế tắc đến cùng cực ("Dằn chén, ném đũa", "Vung gươm bốn mặt") nhưng vẫn bùng lên khí phách hào hùng, lạc quan, tin vào ngày mình được thi thố chí lớn. Đây là tâm trạng của con người gắn với khát vọng công danh, sự nghiệp lớn lao.
- Con đường không chọn (Phờ-rót): Cảm xúc nhẹ nhàng, trầm tư, thiên về chiêm nghiệm, nuối tiếc. Nhân vật trữ tình băn khoăn trước hai con đường gần như giống nhau, cuối cùng chọn một và day dứt, bâng khuâng tự hỏi về con đường mình đã không chọn ("tôi đã chọn lối mòn ít người đi"). Đó là tâm trạng của con người suy ngẫm về sự lựa chọn và những khả năng không thể quay lại của đời người.
→ Nếu Lý Bạch mạnh mẽ, hào sảng, hướng tới tương lai với niềm tin thì Phờ-rót lại trầm lặng, hoài niệm, nghiêng về suy tư triết lí nội tâm.
## Câu 4. Ẩn dụ về hình ảnh con đường và sự so sánh
a) Hình ảnh con đường trong "Hành lộ nan":
- "Đường gian nan" là ẩn dụ cho con đường đời, con đường công danh – sự nghiệp, con đường thực hiện lí tưởng, chí lớn của nhà thơ. Con đường ấy đầy chông gai, trở ngại (băng đóng, tuyết phủ, nhiều ngả rẽ khó định hướng), tượng trưng cho những thử thách mà người có hoài bão phải vượt qua.
- Dù con đường hiểm trở, nhân vật trữ tình vẫn tin "treo thẳng buồm mây vượt bể khơi" – vẫn quyết tâm đi tới, khẳng định ý chí và khát vọng.
b) So sánh với ẩn dụ con đường trong "Con đường không chọn" (Phờ-rót):
- Giống nhau: Cả hai đều dùng hình ảnh con đường làm ẩn dụ cho đường đời, cho những lựa chọn và hành trình của con người; cả hai đều gợi suy ngẫm về việc đối diện với khó khăn, ngả rẽ.
- Khác nhau:
- *Hành lộ nan:* con đường ẩn dụ cho gian nan, thử thách trên đường thực hiện lí tưởng, công danh; trọng tâm là ý chí vượt khó, vươn lên và niềm tin vào tương lai. Con đường được nhìn như một hành trình phải chinh phục.
- *Con đường không chọn:* con đường (hai lối rẽ trong rừng) ẩn dụ cho sự lựa chọn của mỗi con người trong cuộc đời và những hệ quả, nuối tiếc của lựa chọn ấy; trọng tâm là suy tư, chiêm nghiệm về tính chất không thể quay lại và sự khác biệt mà một lựa chọn tạo nên cho cả cuộc đời.
→ Cùng một biểu tượng "con đường" nhưng Lý Bạch nhấn mạnh ý chí vượt gian nan để đạt chí lớn, còn Phờ-rót nhấn mạnh ý nghĩa và trách nhiệm của sự lựa chọn trong hành trình đời người.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.