Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 48 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. – Đọc mở rộng: Hồn thiêng đưa đường   Gợi ý trả lời

Đề bài

Khi tham gia cuộc thảo luận bàn về vấn đề này, bạn cần đọc lại phần Tri thức ngữ văn của bài học, nhớ lại những điều đã được tìm hiểu, phân tích khi học về các bài thơ có trong SGK. Để tìm ý, bạn có thể trả lời những câu hỏi như:

– Phải chăng vần là yếu tố bắt buộc phải có trong thơ?

– Một bài thơ ít quan tâm tới vấn đề tổ chức nhịp điệu sẽ có diện mạo thế nào?

– Yếu tố tình cảm, cảm xúc đóng vai trò gì trong thơ?

– Hình ảnh trong thơ có ý nghĩa đặc biệt ra sao?

– Có thể nói gì về mối quan hệ giữa các yếu tố tình, cảnh, sự trong bài thơ?

– Việc triển khai bài thơ cần được thực hiện như thế nào?

Gợi ý trả lời

## Chuẩn bị ý kiến cho cuộc thảo luận về đặc trưng của thơ

Để tham gia thảo luận, cần dựa vào phần *Tri thức ngữ văn* (bài học về thơ) và trải nghiệm đọc các bài thơ trong SGK. Dưới đây là hệ thống ý trả lời cho từng câu hỏi gợi dẫn.

a) Phải chăng vần là yếu tố bắt buộc phải có trong thơ?

- Vần là một phương tiện tạo nhạc tính và liên kết các dòng thơ, rất quen thuộc trong thơ truyền thống (lục bát, Đường luật, song thất lục bát…). Nhờ vần, lời thơ dễ nhớ, dễ thuộc, âm hưởng ngân vang.
- Tuy nhiên vần không phải là yếu tố bắt buộc, không phải dấu hiệu quyết định một văn bản có phải là thơ hay không. Thơ tự do, thơ văn xuôi hiện đại nhiều khi không gieo vần (hoặc gieo rất thưa) mà vẫn là thơ đích thực.
- Cái làm nên thơ cốt ở chất trữ tình – ở cảm xúc, hình ảnh, nhịp điệu bên trong – chứ không nằm ở sự có mặt bắt buộc của vần. ⇒ Vần là yếu tố quý nhưng có thể vắng mặt.

b) Một bài thơ ít quan tâm tới việc tổ chức nhịp điệu sẽ có diện mạo thế nào?

- Nhịp điệu là "xương sống" của thơ: nó tạo tiết tấu, tạo sự ngân nga, dẫn dắt cảm xúc và làm nổi bật dụng ý của tác giả (ngắt nhịp 2/2/3, 4/3, 3/4…).
- Một bài thơ xem nhẹ nhịp điệu sẽ dễ trở nên đều đều, tẻ nhạt, rời rạc, câu chữ như lời nói thường, thiếu sức vang và sức gợi; cảm xúc khó được nâng đỡ, lan toả tới người đọc.
- Nói cách khác, bài thơ ấy đánh mất một phần chất thơ, dễ sa vào văn xuôi phân dòng. ⇒ Nhịp điệu là yếu tố gần như không thể thiếu để một văn bản thực sự là thơ.

c) Yếu tố tình cảm, cảm xúc đóng vai trò gì trong thơ?

- Tình cảm, cảm xúc là cốt lõi, là linh hồn của thơ. Thơ là tiếng nói của tâm hồn, của "cái tôi" trữ tình trước cuộc đời.
- Mọi yếu tố khác (vần, nhịp, hình ảnh, ngôn từ) rốt cuộc đều phục vụ cho việc bộc lộ và truyền dẫn cảm xúc. Không có cảm xúc chân thật, mãnh liệt thì không có thơ hay.
- Cảm xúc trong thơ vừa mang dấu ấn cá nhân sâu sắc, vừa có khả năng đồng điệu, lay động người đọc. ⇒ Đây là yếu tố quyết định nhất làm nên thơ.

d) Hình ảnh trong thơ có ý nghĩa đặc biệt ra sao?

- Thơ không nói trực tiếp, cạn ý mà thường dùng hình ảnh để gợi: hình ảnh thơ là nơi cảm xúc, tư tưởng được hình tượng hoá một cách hàm súc, giàu sức liên tưởng.
- Qua hình ảnh (nhiều khi kết hợp các biện pháp tu từ như ẩn dụ, so sánh, nhân hoá…), nhà thơ tạo ra tính đa nghĩa, chiều sâu và vẻ đẹp tạo hình cho bài thơ.
- Hình ảnh đặc sắc giúp "ý tại ngôn ngoại" – lời ít mà ý nhiều, để lại dư âm trong tâm trí người đọc. ⇒ Hình ảnh là phương tiện biểu đạt đặc trưng, làm nên sức gợi của thơ.

đ) Mối quan hệ giữa các yếu tố tình, cảnh, sự trong bài thơ?

- *Tình* (cảm xúc, tâm trạng), *cảnh* (bức tranh thiên nhiên, không gian), *sự* (sự việc, câu chuyện, chi tiết đời sống) gắn bó, hoà quyện, nương tựa vào nhau.
- Trong thơ trữ tình, thường "tả cảnh ngụ tình", "mượn cảnh – mượn sự để nói tình": cảnh và sự là chất liệu, là cái cớ để bộc lộ tình; còn tình thấm vào cảnh, vào sự khiến chúng trở nên có hồn ("cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu").
- Sự hài hoà, thống nhất giữa tình – cảnh – sự tạo nên tính chỉnh thể và chiều sâu nội dung của bài thơ. ⇒ Ba yếu tố thống nhất, trong đó *tình* là trung tâm chi phối.

e) Việc triển khai bài thơ cần được thực hiện như thế nào?

- Bài thơ cần được triển khai theo một mạch cảm xúc / mạch suy tưởng nhất quán, có sự vận động (mở đầu – phát triển – cao trào – khép lại), chứ không phải chắp nối rời rạc.
- Cần có sự lựa chọn và sắp xếp hình ảnh, chi tiết, ngôn từ, nhịp điệu một cách có dụng ý để làm nổi bật chủ đề và cảm hứng chủ đạo; kết cấu có thể theo thời gian, không gian, theo diễn biến tâm trạng hoặc theo lối đối lập, trùng điệp…
- Sự triển khai hợp lí bảo đảm cho bài thơ có tính chỉnh thể, hàm súc, dồn nén – đúng với đặc trưng "ý tại ngôn ngoại" của thơ. ⇒ Triển khai theo mạch cảm xúc thống nhất, cô đọng, có tổ chức nghệ thuật.

Kết luận để nêu trong thảo luận: Chất thơ không nằm ở một dấu hiệu hình thức bắt buộc duy nhất (như vần) mà ở sự tổng hoà của cảm xúc chân thành (yếu tố cốt lõi), nhịp điệu, hình ảnh giàu sức gợi và sự hoà quyện tình – cảnh – sự, tất cả được triển khai theo một mạch cảm xúc thống nhất, cô đọng.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.