Giải Bài tập 5 trang 27 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Hồn thiêng đưa đường trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 152 – 155) và trả lời các câu hỏi:
1. Tóm tắt tình huống được tái hiện trong cảnh tuồng Hồn thiêng đưa đường và nêu ấn tượng chung về tình huống đó.
2. Tìm trong văn bản (phần lời thoại) những câu cho biết về không gian, thời gian, tình thế diễn ra cuộc gặp gỡ giữa Kim Lân và hồn Linh Tá.
3. Nghĩa vua tôi và tình huynh đệ đã được thể hiện như thế nào qua đoạn trích? Theo bạn, những tình nghĩa được thể hiện đó có thể đưa lại bài học tích cực gì cho cuộc sống của con người hôm nay?
4. Nhận xét sự khác biệt về ngôn ngữ giữa đoạn trích Hồn thiêng đưa đường và đoạn trích Huyện đường. Theo bạn, những nguyên nhân nào đã đưa đến sự khác biệt đó?
5. Nêu suy nghĩ về những khó khăn mà người đọc, người xem ngày nay có thể gặp phải khi tiếp cận với nghệ thuật tuồng truyền thống.
(văn bản: Hồn thiêng đưa đường (SGK Ngữ văn 10, tập một, tr. 152 – 155))
Gợi ý trả lời
## Bài tập 5 (trang 28) — Đọc lại *Hồn thiêng đưa đường*
a) Câu 1 — Tóm tắt tình huống và ấn tượng chung
Đoạn trích *Hồn thiêng đưa đường* được rút từ vở tuồng truyền thống *Sơn Hậu*. Tình huống của cảnh tuồng: sau khi phe Tạ Thiên Lăng tiếm quyền, các trung thần phò Thứ phi (đang mang long thai) chạy trốn lên Sơn Hậu để bảo toàn dòng dõi nhà vua. Trên đường hộ giá, tướng trung nghĩa Khương Linh Tá đã hi sinh để chặn truy binh. Đến lượt Kim Lân một mình đưa Thứ phi vượt đèo trong đêm tối, giữa rừng sâu hiểm trở, lạc đường và kiệt sức. Giữa lúc nguy khốn ấy, hồn Linh Tá hiện về, hoá thành ngọn lửa (cái đầu phát sáng) soi đường, dẫn lối cho Kim Lân tiếp tục cuộc hành trình cứu chúa.
*Ấn tượng chung:* Đây là một tình huống vừa bi tráng vừa kì ảo, thiêng liêng. Nó khắc sâu vẻ đẹp của lòng trung nghĩa và tình bạn tri kỉ: người đã khuất vẫn một lòng giúp bạn hoàn thành việc nghĩa; sự sống – cái chết, cõi âm – cõi dương như hoà làm một trong một lí tưởng chung. Tình huống gây xúc động mạnh, mang màu sắc huyền thoại đặc trưng của tuồng.
b) Câu 2 — Những câu lời thoại cho biết không gian, thời gian, tình thế
Qua phần lời thoại, có thể nhận ra:
- *Thời gian:* là ban đêm, đêm khuya tối tăm — những lời của Kim Lân than về cảnh trời khuya, đường tối không nhìn rõ lối đi, phải nhờ ánh lửa soi đường (chính là hồn Linh Tá hoá lửa). Thời điểm đêm tối làm nổi bật sự nguy hiểm và yếu tố kì ảo.
- *Không gian:* là rừng núi hiểm trở, đèo cao, đường rừng gập ghềnh, hoang vắng nơi Sơn Hậu — không gian xa xôi, cách trở, dễ lạc, đầy đe doạ.
- *Tình thế:* Kim Lân một mình hộ giá Thứ phi, lạc đường, mệt mỏi, phía sau là truy binh, phía trước là đường núi mù mịt — một tình thế đơn độc, bế tắc, ngặt nghèo. Chính trong tình thế ấy, hồn Linh Tá xuất hiện mới trở nên có ý nghĩa cứu nguy.
(Khi làm bài, cần trích dẫn nguyên văn các câu thoại tương ứng trong SGK tr.152–155 để minh hoạ cho ba phương diện trên.)
c) Câu 3 — Nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và bài học cho hôm nay
- *Nghĩa vua tôi (trung):* Được thể hiện ở sự tận trung của các tướng với nhà vua. Dù vua đã mất ngôi, phe phản nghịch đang mạnh, Kim Lân và Linh Tá vẫn liều mình bảo vệ Thứ phi và long thai — bảo vệ chính nghĩa, bảo vệ dòng dõi chân chính. Linh Tá hi sinh cả tính mạng, Kim Lân chịu gian khổ hiểm nguy không rời chúa. Đó là lòng trung quân, trọng nghĩa lớn hơn cả sự an nguy bản thân.
- *Tình huynh đệ (nghĩa bạn bè, đồng đội):* Linh Tá tuy đã chết vẫn hiện hồn về soi đường, giúp bạn hoàn thành nhiệm vụ. Tình bạn, tình đồng chí keo sơn vượt qua ranh giới sống – chết. Kim Lân thương tiếc, biết ơn bạn; hồn Linh Tá tận tụy với bạn — một mối tri kỉ cảm động.
- *Bài học tích cực cho hôm nay:* Những tình nghĩa ấy nhắc con người hôm nay biết sống có nghĩa, có tình, thuỷ chung, trách nhiệm: trung thành với lẽ phải và lí tưởng chính nghĩa; biết hi sinh vì việc chung và vì người khác; trân trọng, giữ gìn tình bạn, tình đồng đội son sắt. Dù hình thức xã hội đã đổi khác, giá trị của lòng trung nghĩa, sự tử tế và nghĩa tình vẫn là nền tảng của một nhân cách đẹp.
d) Câu 4 — Khác biệt ngôn ngữ giữa *Hồn thiêng đưa đường* và *Huyện đường*; nguyên nhân
- *Khác biệt:*
- *Hồn thiêng đưa đường* dùng ngôn ngữ trang trọng, trữ tình, giàu chất thơ, ước lệ; lời thoại nhiều cảm xúc bi tráng, thiêng liêng, hướng tới ngợi ca lí tưởng trung nghĩa. Đây là màu sắc ngôn ngữ của tuồng pho (tuồng thầy) nghiêng về bi hùng.
- *Huyện đường* (trích tuồng *Nghêu, Sò, Ốc, Hến*) dùng ngôn ngữ đời thường, dân dã, hài hước, châm biếm, nhiều khẩu ngữ, nói lái, giễu nhại để phê phán thói tham nhũng của bọn quan lại. Đây là màu sắc ngôn ngữ của tuồng hài (tuồng đồ).
- *Nguyên nhân khác biệt:*
- Khác nhau về đề tài và chủ đề: một bên ngợi ca trung thần nghĩa sĩ (đề tài quân quốc, bi tráng), một bên đả kích, trào phúng xã hội.
- Khác nhau về tính cách nhân vật: một bên là bậc trung thần cao cả, một bên là lũ quan lại hám lợi.
- Khác nhau về loại hình / mục đích biểu diễn: tuồng pho hướng tới giáo huấn, ngợi ca nên ngôn ngữ bác học, trang nghiêm; tuồng hài hướng tới gây cười, phê phán nên ngôn ngữ bình dân, linh hoạt.
e) Câu 5 — Khó khăn của người đọc, người xem hôm nay khi tiếp cận tuồng truyền thống
Một số suy nghĩ:
- *Về ngôn ngữ:* Lời tuồng dùng nhiều từ Hán Việt, điển tích, lối nói ước lệ cổ nên khó hiểu với người trẻ hiện nay.
- *Về nghệ thuật biểu diễn:* Tuồng có hệ thống ước lệ, trình thức riêng (hoá trang, vũ đạo, hát – nói – múa cách điệu, động tác tượng trưng). Người xem ngày nay quen với nghệ thuật tả thực nên khó "giải mã" các quy ước đó.
- *Về tâm lí tiếp nhận:* Nhịp điệu tuồng chậm, cách thể hiện cường điệu; lớp khán giả trẻ quen phim ảnh, giải trí hiện đại nên dễ thấy xa lạ, khó kiên nhẫn.
- *Về khoảng cách văn hoá – lịch sử:* Nội dung gắn với quan niệm trung – hiếu – tiết – nghĩa và bối cảnh xã hội phong kiến, khác với đời sống hôm nay.
- *Hướng khắc phục (gợi ý):* Cần được trang bị kiến thức nền về tuồng, có chú giải, thuyết minh; nhà hát đổi mới cách dàn dựng, quảng bá; bản thân người xem chủ động tìm hiểu để trân trọng và gìn giữ di sản.
*(Đây là bài tập cảm thụ – nghị luận văn học, không có "đáp số" tính toán; các ý trên là định hướng trả lời theo SGK.)*
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.