Giải Bài tập 2 trang 25 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: Con gà rừng ăn lẫn với công,
Đắng cay chẳng có chịu được, ức!
Mà để láng giềng ai hay?
Bông bông dắt, bông bông díu,
Xa xa lắc, xa xa líu,
Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên.
Chờ cho bông lúa chín vàng,
Để anh đi gặt, để nàng mang cơm.
Đọc lại đoạn văn bản sau và trả lời các câu hỏi:
Đọc lại đoạn văn bản sau và trả lời các câu hỏi:
1. Xác định dòng tâm trạng của nhân vật được thể hiện trong lời thoại. Dòng tâm trạng này có thuần nhất không? Dựa vào đâu để nhận xét như vậy?
2. Trong lời thoại, nỗi niềm nào của nhân vật được láy đi láy lại qua cách biểu đạt trực tiếp? Nỗi niềm ấy đã góp phần lí giải chuyện giả dại của Xuý Vân như thế nào?
3. Phân tích ý nghĩa ẩn dụ của câu: "Con gà rừng ăn lẫn với công".
4. Phân tích khả năng gợi tả, gợi cảm của câu "Bông bông dắt, bông bông díu" được nhắc đến hai lần trong lời thoại.
5. Vì sao đoạn lời thoại này trong lớp chèo Xuý Vân giả dại được nhìn nhận như một điệu hát chèo có thể đưa ra trình diễn độc lập?
Gợi ý trả lời
## Bài tập 2 (trang 26) — Lớp chèo "Xuý Vân giả dại"
1. Dòng tâm trạng của nhân vật trong lời thoại
- Lời thoại hé mở cả một *dòng* tâm trạng đang chảy trong lòng Xuý Vân, chứ không phải một trạng thái tĩnh:
- Nỗi đắng cay, uất ức dồn nén: "Đắng cay chẳng có chịu được, ức!", "ức bởi xuân huyên".
- Nỗi cô đơn, tủi hờn vì không ai thấu hiểu: "Mà để láng giềng ai hay?", "Láng giềng ai hay".
- Khát khao hạnh phúc lứa đôi bình dị, ấm êm: ước mong sum vầy ("Bông bông dắt, bông bông díu"), mơ cảnh "anh đi gặt, nàng mang cơm".
- Dòng tâm trạng này KHÔNG thuần nhất mà *mâu thuẫn, phức tạp, đứt nối*: vừa chua xót uất hận vừa tha thiết mơ mộng; vừa thấy mình lạc lõng, chơi vơi ("xa xa lắc, xa xa líu") vừa níu giữ ước vọng gần gũi, quấn quýt ("bông bông dắt, bông bông díu").
- Căn cứ để nhận xét:
- *Các từ ngữ bộc lộ cảm xúc trái chiều* đặt cạnh nhau (đắng cay – ức >< ước mong sum vầy, gặt lúa mang cơm).
- *Kết cấu lời thoại rời rạc, nhảy mạch*, các ý không liền lạc theo lí trí — đúng với trạng thái nửa tỉnh nửa điên, tâm trí bị giằng xé của người "giả dại" mà thật bế tắc.
- *Hệ thống hình ảnh ẩn dụ, đối lập* (gà rừng – công; gần – xa) cho thấy nội tâm giàu biến động.
2. Nỗi niềm được láy đi láy lại qua cách biểu đạt trực tiếp
- Nỗi niềm được nhấn đi nhấn lại một cách *trực tiếp* chính là nỗi ỨC — uất ức, tức tưởi, không được ai thấu hiểu:
- "Đắng cay chẳng có chịu được, ức!"
- "Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên."
- Đi kèm là điệp khúc "Mà để láng giềng ai hay?" / "Láng giềng ai hay" — tiếng kêu về sự cô đơn, không người chia sẻ.
- Chữ "ức" bật ra như tiếng nấc, lại gắn với "xuân huyên" (cha mẹ) — cho thấy nguồn cơn: cuộc hôn nhân do cha mẹ sắp đặt, Xuý Vân không có hạnh phúc thật, khát vọng tình yêu bị kìm nén mà không biết tỏ cùng ai.
- Góp phần lí giải chuyện giả dại: chính nỗi uất ức bị dồn nén, cảm giác lạc lõng trong cuộc hôn nhân không như ý, cùng sự cô đơn không ai thấu tỏ đã dồn người phụ nữ ấy đến bước đường cùng về tinh thần. "Giả dại" vừa là cách để Xuý Vân thoát khỏi ràng buộc, vừa phơi bày một bi kịch *thật*: tâm trạng khủng hoảng, bế tắc có thật. Giả mà hóa thật, điên mà rất tỉnh — người xem thương cho khát vọng hạnh phúc chính đáng bị vùi dập.
3. Ý nghĩa ẩn dụ của câu "Con gà rừng ăn lẫn với công"
- *Nghĩa tả thực*: gà rừng và công là hai loài vật khác nhau, không cùng loài mà phải sống, kiếm ăn chung → sự khập khiễng, không tương xứng, không hòa hợp.
- *Ý nghĩa ẩn dụ*:
- Ẩn dụ cho cuộc hôn nhân không tương xứng, lệch lạc giữa Xuý Vân và Kim Nham — "đũa lệch", chẳng hợp duyên, không cùng "giống", không có tình yêu và sự đồng điệu.
- Ẩn dụ cho thân phận lạc loài, bơ vơ của chính Xuý Vân: như con gà rừng lạc giữa bầy công, nàng thấy mình lạc lõng, không đúng chỗ, không được là mình trong cuộc hôn nhân ấy.
- → Câu hát gói trọn bi kịch *lệch duyên* và nỗi niềm của người phụ nữ bị đặt sai chỗ, khao khát một hạnh phúc hòa hợp mà không được.
4. Khả năng gợi tả, gợi cảm của câu "Bông bông dắt, bông bông díu"
- *Về gợi tả*: chuỗi từ láy "bông bông", cùng cặp động từ "dắt" – "díu" vẽ ra hình ảnh dắt díu, quấn quýt, bìu ríu bên nhau — gợi cảnh gia đình sum vầy, vợ chồng con cái dắt dìu, nương tựa đầm ấm.
- *Về gợi cảm*:
- Nhịp điệu láy lại, trùng điệp tạo âm hưởng ngân nga, da diết, như tiếng lòng khắc khoải.
- Hình ảnh ấm áp, trìu mến ấy chính là ước mơ hạnh phúc bình dị, gần gũi mà Xuý Vân khát khao.
- *Việc lặp lại hai lần* nhấn mạnh và khơi sâu nỗi khát khao ấy; đồng thời đặt trong thế tương phản với "Xa xa lắc, xa xa líu" — giữa mơ ước gần gũi, quấn quýt và thực tại xa vời, chia lìa. Sự giằng co gần – xa càng tô đậm bi kịch: hạnh phúc Xuý Vân mong mỏi thì gần trong tưởng tượng mà xa vời vợi trong đời thực.
5. Vì sao đoạn lời thoại được xem như một điệu hát chèo có thể trình diễn độc lập
- Trọn vẹn về nội dung cảm xúc: đoạn lời thoại tự nó là một chỉnh thể, diễn tả đầy đủ và sâu sắc thế giới nội tâm phức tạp của Xuý Vân (uất ức – cô đơn – khát khao hạnh phúc), người nghe không cần biết toàn bộ vở vẫn cảm nhận được một tâm trạng, một số phận hoàn chỉnh.
- Hoàn chỉnh về hình thức nghệ thuật: có hệ thống hình ảnh ẩn dụ giàu sức gợi (gà rừng – công, bông lúa chín), có kết cấu, vần nhịp, cùng hệ thống từ láy giàu nhạc tính (bông bông dắt – díu, xa xa lắc – líu) tạo nên một bài ca cân đối, nhuần nhị.
- Gắn với một làn điệu chèo đặc sắc: đoạn này tương ứng với điệu hát "con gà rừng" — một điệu hát chèo nổi tiếng, có giai điệu, âm hưởng riêng, đủ sức đứng độc lập như một tiết mục.
- → Nhờ vừa hoàn chỉnh về cảm xúc, vừa hoàn chỉnh về hình thức và làn điệu, đoạn lời thoại có thể tách khỏi vở chèo để trình diễn như một "bài hát" độc lập mà vẫn lay động lòng người.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.