Giải Bài tập 1 trang 25 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Xuý Vân giả dại trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 127 – 130) và trả lời các câu hỏi:
1. Nhận xét khái quát về tính cách của nhân vật Xuý Vân được thể hiện qua lớp chèo Xuý Vân giả dại.
2. Liệt kê những từ, cụm từ chỉ trạng thái nội tâm của Xuý Vân được bộc lộ qua lời thoại. Trên cơ sở đó, hãy phân tích nguyên nhân sâu xa thúc đẩy Xuý Vân bày ra cảnh giả dại của mình.
3. Giữa giả dại và điên thật nhiều khi không có ranh giới rõ ràng. Hãy chọn phân tích một đoạn lời thoại có thể làm minh chứng cho điều này.
4. Nêu những đoạn lời thoại có hình thức của thể thơ lục bát. So với cấu trúc lục bát "khuôn mẫu", thể lục bát xuất hiện ở đây có điểm gì khác biệt? Bạn đánh giá thế nào về tác dụng của điểm khác biệt đó trong việc thể hiện tâm trạng nhân vật và miêu tả tình huống của lớp chèo?
5. Phân tích hiện tượng chuyển nghĩa của từ "đò" trong hai dòng thơ sau:
Tôi kêu đò, đò nọ không thưa,
Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò.
6. Xác định nghĩa của các từ "trăng gió", "gió trăng" trong lời thoại sau của Xuý Vân:
Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng.
Gió trăng thời mặc gió trăng,
7. Xuý Vân có đáng được thông cảm hay không? Nêu ý kiến của bạn về vấn đề này.
(văn bản: Xuý Vân giả dại (trích chèo Kim Nham), SGK Ngữ văn 10 tập một, tr. 127 – 130)
Gợi ý trả lời
## Bài tập 1 (trang 26) — *Xúy Vân giả dại* (trích chèo *Kim Nham*)
1. Nhận xét khái quát về tính cách nhân vật Xúy Vân
a) Xúy Vân là người phụ nữ nông thôn giàu tình cảm, khao khát một hạnh phúc lứa đôi giản dị, đời thường: ước mơ cảnh "chồng cày vợ cấy", "đến kì con gà gáy sáng… đi làm đồng". Đó là một tâm hồn chân thật, tha thiết với tình yêu và cuộc sống gia đình.
b) Nàng cũng là người cả tin, bồng bột, dễ bị cuốn theo tình cảm nên dễ bị Trần Phương lừa phỉnh, dẫn đến bước đường liều lĩnh là giả dại để thoát khỏi Kim Nham.
c) Bao trùm là một tính cách mâu thuẫn và đầy bi kịch: vừa mạnh mẽ, dám phá bỏ ràng buộc để đi tìm hạnh phúc, lại vừa yếu đuối, hoang mang, cô đơn, tội lỗi. Chính sự giằng xé ấy khiến nàng từ chỗ *giả* điên trượt dần đến chỗ *điên thật*.
→ Khái quát: Xúy Vân là hình tượng người phụ nữ khao khát yêu thương và hạnh phúc chính đáng nhưng lạc lối, vừa đáng thương vừa đáng trách, mang bi kịch của sự dang dở, vỡ mộng.
2. Từ, cụm từ chỉ trạng thái nội tâm và nguyên nhân sâu xa
a) Những từ, cụm từ bộc lộ nội tâm (qua lời thoại):
- Nhớ nhung, thương cảm cho chính mình: "Tôi thương nhớ ai", "con gà rừng ăn lẫn với công", "láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên".
- Ấm ức, tủi hờn, oán trách: "ức bởi xuân huyên", "chả nên gia thất thì về", "ở làm chi nữa".
- Cô đơn, bơ vơ, chờ đợi vô vọng: "Tôi kêu đò, đò nọ không thưa", "càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò", "Ngồi rồi nhớ…".
- Hoang mang, rối bời, mất phương hướng: "Bông bông dắt, bông bông díu", "Xa xa lắc, xa xa líu", "Chấp chới, chấp chới".
- Lo sợ, tủi nhục: "Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương", "nên đến nỗi điên cuồng rồ dại".
b) Nguyên nhân sâu xa thúc đẩy Xúy Vân giả dại:
- Cuộc hôn nhân với Kim Nham là hôn nhân do cha mẹ sắp đặt ("ức bởi xuân huyên"), không xuất phát từ tình yêu.
- Kim Nham mải mê "dùi mài kinh sử", bỏ bê, lạnh nhạt, để nàng sống trong cảnh cô đơn, trống vắng, khát khao yêu thương không được đáp lại (hình ảnh "con gà rừng ăn lẫn với công" — lạc loài, không hợp).
- Trong nỗi cô đơn ấy, nàng bị Trần Phương ngon ngọt dụ dỗ, hứa hẹn, khơi dậy khát vọng hạnh phúc đời thường.
- Vì vậy, giả dại là cách duy nhất nàng nghĩ ra để được Kim Nham rẫy bỏ, giải thoát khỏi cuộc hôn nhân không tình yêu, đi theo tiếng gọi của khát vọng hạnh phúc.
→ Nguồn gốc sâu xa chính là bi kịch của người phụ nữ trong xã hội phong kiến: khát vọng tình yêu, hạnh phúc chính đáng bị chèn ép, không có quyền tự quyết định đời mình.
3. Ranh giới giữa giả dại và điên thật
Chọn phân tích đoạn hát ngược (nói ngược):
> *"Chiếc trống cơm, ai khéo vỗ nên bông,
> Một đàn các cô con gái lội sông té bèo.
> Chuột đậu cành rào, muỗi ấp cánh dơi,
> Ông Bụt kia bẻ cổ con nai,
> Cái trứng gà mà tha con quạ lên ngồi trên cây…"*
a) Về hình thức, đây là những lời "nói ngược" phi lí, đảo lộn mọi lẽ thường của tự nhiên (chuột đậu cành, muỗi ấp dơi, trứng gà tha quạ). Trên bề mặt, đó là ngôn ngữ của người điên — Xúy Vân *đóng vai* dại để che mắt mọi người.
b) Nhưng nhìn sâu, những câu ngược đời ấy lại chính là hình ảnh chân thực về thế giới nội tâm đang đảo lộn, rối bời của nàng: mọi giá trị, trật tự trong lòng Xúy Vân đều bị xáo trộn, không còn điểm tựa. Việc giả dại kéo dài, cộng với mặc cảm tội lỗi và nỗi cô đơn, khiến cái "điên giả" dần thấm vào tâm trí, trở thành cái "điên thật".
c) Vì thế, đoạn lời thoại cho thấy giả dại và điên thật không có ranh giới rành mạch: khi con người buộc phải sống trong trạng thái giằng xé, dằn vặt quá lâu, sự giả vờ có thể biến thành bi kịch tinh thần có thật. Đây cũng chính là dự báo cho kết cục điên loạn thật sự của Xúy Vân về sau.
4. Các đoạn lời thoại có hình thức thơ lục bát và điểm khác biệt
a) Những đoạn mang hình thức lục bát, ví dụ:
- *"Tôi kêu đò, đò nọ không thưa, / Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò."*
- *"Con cá rô nằm vũng chân trâu, / Để cho năm bảy cần câu châu vào."*
- *"Chẳng giấu gì Xúy Vân là tôi, / … "* (các cặp 6/8 xen trong lời hát).
b) So với lục bát "khuôn mẫu" (câu trên 6 tiếng, câu dưới 8 tiếng, niêm luật và gieo vần chặt chẽ), lục bát ở đây là lục bát biến thể:
- Số tiếng trong dòng bị thay đổi, nhất là câu bát thường được nới dài thêm chữ ("Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò" — vượt quá 8 tiếng).
- Có xen thêm hư từ, từ láy, điệp từ ("càng… càng… càng…"), ngắt nhịp linh hoạt, không đều đặn.
- Cách gieo vần, phối thanh không hoàn toàn khít với khuôn mẫu.
c) Đánh giá tác dụng:
- Việc phá vỡ khuôn mẫu làm cho câu thơ trở nên co giãn, trúc trắc, phù hợp với lời hát chèo (ngôn ngữ để *diễn* và *hát*, không chỉ để đọc).
- Nhịp điệu xô lệch, dồn dập ("càng chờ càng đợi càng trưa") diễn tả rất đạt tâm trạng ngổn ngang, bồn chồn, dồn nén, bất ổn và sự chờ đợi mỏi mòn, vô vọng của Xúy Vân.
- Đồng thời, hình thức lục bát "lệch chuẩn" ấy góp phần khắc họa tình huống chơi vơi, dở dang, đảo lộn của lớp chèo, hô ứng với trạng thái nửa tỉnh nửa dại của nhân vật.
5. Hiện tượng chuyển nghĩa của từ "đò"
> *"Tôi kêu đò, đò nọ không thưa, / Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò."*
a) Nghĩa gốc (nghĩa đen): "đò", "chuyến đò" là phương tiện chở người qua sông; "kêu đò", "chờ đò" là hành động gọi đò, đợi đò sang ngang.
b) Nghĩa chuyển (ẩn dụ): ở đây "đò" / "chuyến đò" được dùng để chỉ bến bờ hạnh phúc, chỗ dựa, người có thể đưa mình đến hạnh phúc lứa đôi mà Xúy Vân khao khát. "Kêu đò mà đò không thưa", "càng chờ càng đợi càng trưa chuyến đò" ẩn dụ cho sự chờ mong tình yêu, hạnh phúc trong tuyệt vọng, lỡ làng, muộn màng, không được đáp lại.
c) Phương thức chuyển nghĩa: ẩn dụ (dựa trên sự tương đồng: chuyến đò đưa khách sang sông ⇄ người/cơ hội đưa con người đến bến bờ hạnh phúc). Nhờ cách chuyển nghĩa này, lời thoại vừa cụ thể, giàu hình ảnh, vừa diễn tả sâu sắc nỗi cô đơn và khát vọng hạnh phúc dang dở của nhân vật.
6. Nghĩa của "trăng gió", "gió trăng"
> *"Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng. / Gió trăng thời mặc gió trăng,"*
a) "trăng gió" và "gió trăng" là cùng một nghĩa, chỉ là đảo trật tự các tiếng của một thành ngữ. Cả hai đều chỉ chuyện tình ái lăng nhăng, trai gái không đứng đắn, tình cảm phóng túng, bất chính (nghĩa chuyển, mang sắc thái chê).
b) Phân tích trong lời thoại:
- "Tôi không trăng gió": Xúy Vân tự nhận mình vốn không phải là người lẳng lơ, không chủ tâm tìm kiếm chuyện trăng hoa.
- "lại gặp người gió trăng": nhưng lại gặp phải kẻ trăng gió, phóng đãng (ám chỉ Trần Phương) dụ dỗ, khiến nàng sa vào.
- "Gió trăng thời mặc gió trăng": thể hiện tâm trạng vừa tự biện minh, vừa buông xuôi, bất cần ("mặc") — sự dằn vặt, biện bạch của người đã trót lỡ bước.
c) Việc đảo "trăng gió" ↔ "gió trăng" tạo thế đối, điệp, nhấn mạnh và làm lời thoại thêm uyển chuyển, đồng thời bộc lộ tâm trạng rối ren, mâu thuẫn, vừa chối bỏ vừa cam chịu của Xúy Vân.
7. Xuý Vân có đáng được thông cảm hay không?
(Nêu ý kiến — có lí lẽ hai mặt, nghiêng về sự cảm thông nhân văn)
a) Theo tôi, Xúy Vân đáng được thông cảm, vì:
- Nàng là nạn nhân của cuộc hôn nhân không tình yêu do cha mẹ sắp đặt và của sự vô tâm, lạnh nhạt từ Kim Nham.
- Khát vọng của nàng — được yêu thương, được sống hạnh phúc đời thường — là khát vọng chính đáng, rất con người.
- Nàng còn là nạn nhân của sự lừa gạt (Trần Phương), để rồi rơi vào bi kịch điên loạn, bị bỏ rơi, trả giá bằng cả cuộc đời.
b) Tuy nhiên, cũng cần thấy nàng có phần đáng trách: hành động phản bội chồng, bội tín, bồng bột nghe theo lời dụ dỗ là lầm lạc về đạo lí, góp phần gây nên bi kịch của chính mình.
c) Kết luận: Cần nhìn nhận Xúy Vân bằng cái nhìn nhân văn, cảm thông. Lên án thì dễ, nhưng điều lớn hơn mà lớp chèo gợi ra là tiếng nói đòi quyền được yêu, được hạnh phúc của người phụ nữ và sự tố cáo những ràng buộc khắc nghiệt của lễ giáo phong kiến đã đẩy họ vào bi kịch. Vì thế, ở nàng, nỗi đáng thương lớn hơn nhiều so với điều đáng trách.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.