Giải Bài tập 1 trang 19 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Về chính chúng ta của Các-lô Rô-ve-li trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 100 – 102) và trả lời các câu hỏi:
1. "Khi hiểu biết của chúng ta tăng lên, chúng ta đã biết rằng sự tồn tại của chúng ta chỉ là một phần của vũ trụ, và là phần rất nhỏ bé trong đó.". Tìm các bằng chứng mà tác giả đã sử dụng để chứng minh cho luận điểm của mình. Bạn nhận xét gì về các bằng chứng đó?
2. Vì sao tác giả cho rằng tri thức của chúng ta chung quy đều phản ánh thế giới?
3. Chỉ ra cách lập luận mà tác giả đã sử dụng để bảo vệ cho luận điểm: "Thông tin mà một hệ vật lí này có về hệ vật lí khác không có gì thuộc về ý thức chủ quan hết: nó chỉ là mối liên quan mà vật lí định ra giữa trạng thái của vật này với trạng thái của vật khác.". Theo bạn, cách lập luận đó có thuyết phục không? Vì sao?
4. "Tại đấy, bên bờ của những gì chúng ta đã biết, tiếp giáp với đại dương mênh mông những gì chưa biết, rực sáng lên vầng hào quang của sự huyền bí và vẻ đẹp của thế giới. Thật là quyến rũ đến mê hồn.". Xác định biện pháp tu từ trong đoạn trích và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đó.
(văn bản: Về chính chúng ta - Các-lô Rô-ve-li)
Gợi ý trả lời
Câu 1. Bằng chứng chứng minh luận điểm "sự tồn tại của chúng ta chỉ là một phần rất nhỏ bé của vũ trụ" và nhận xét
- *Các bằng chứng tác giả sử dụng:*
- Về vị trí trong không gian: Trái Đất của chúng ta chỉ là một hành tinh nhỏ quay quanh Mặt Trời; Mặt Trời lại chỉ là một trong hàng tỉ ngôi sao của một thiên hà, giữa vô vàn thiên hà khác. Con người sống trên một "hạt bụi" nhỏ nhoi giữa không gian bao la.
- Về nguồn gốc sinh học: con người là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài của sự sống, cùng họ hàng với các loài sinh vật khác; ta được cấu tạo từ chính những nguyên tố, vật chất làm nên phần còn lại của vũ trụ (cùng một thứ "bụi sao").
- Về bản chất tư duy: những suy nghĩ, cảm xúc, hiểu biết của ta cũng là các hiện tượng tự nhiên, sản phẩm hoạt động của bộ não – một phần của thế giới tự nhiên chứ không đứng ngoài nó.
- *Nhận xét về các bằng chứng:*
- Đây là những bằng chứng khoa học (lấy từ vật lí học, thiên văn học, sinh học), có cơ sở, đã được kiểm chứng nên rất xác thực, khách quan và giàu sức thuyết phục.
- Các bằng chứng được sắp xếp đa dạng, toàn diện: từ vĩ mô (vũ trụ, thiên hà) đến vi mô (nguyên tố cấu tạo, bộ não), giúp luận điểm được soi chiếu nhiều chiều.
- Cách dùng bằng chứng vừa khơi gợi sự choáng ngợp trước vũ trụ, vừa cho thấy con người gắn bó, hòa làm một với tự nhiên – khiến lí lẽ trừu tượng trở nên dễ cảm nhận.
Câu 2. Vì sao tác giả cho rằng tri thức của chúng ta chung quy đều phản ánh thế giới?
- Vì con người không đứng *bên ngoài* để quan sát thế giới mà là *một bộ phận* của chính thế giới tự nhiên ấy; ta được sinh ra, tồn tại và nhận thức ngay trong lòng tự nhiên.
- Mọi hiểu biết của ta đều được hình thành qua sự tương tác, trao đổi thông tin không ngừng giữa ta với thế giới xung quanh (qua giác quan, qua các mối liên hệ vật lí giữa ta và sự vật).
- Hoạt động của bộ não – nơi sinh ra tri thức – cũng vận hành theo đúng các quy luật của tự nhiên; cấu trúc tư duy của ta tương ứng với cấu trúc của thế giới.
- Vì thế, dù là hiểu biết về bản thân hay về vũ trụ, tri thức ấy suy cho cùng vẫn là sự *phản ánh* những mối liên hệ có thật của thế giới – nó bắt nguồn từ thế giới và nói về thế giới.
Câu 3. Cách lập luận bảo vệ luận điểm về "thông tin" và đánh giá tính thuyết phục
- *Cách lập luận tác giả sử dụng:*
- Tác giả bắt đầu bằng việc *định nghĩa lại khái niệm* "thông tin" theo nghĩa vật lí học, tách khái niệm này ra khỏi cách hiểu đời thường (thông tin gắn với ý thức, hiểu biết chủ quan của con người).
- Dùng lí lẽ kết hợp dẫn chứng/ví dụ từ vật lí: thông tin chỉ là *mối tương quan* giữa trạng thái của hệ vật lí này với trạng thái của hệ vật lí khác (ví dụ trạng thái của vật này "ghi lại", tương ứng với trạng thái của vật kia), hoàn toàn không cần đến một chủ thể có ý thức.
- Lập luận theo lối diễn dịch chặt chẽ: nêu bản chất khách quan của thông tin → loại bỏ yếu tố "ý thức chủ quan" → khẳng định thông tin chỉ là quan hệ do vật lí quy định.
- *Đánh giá:* Cách lập luận này có sức thuyết phục. Vì:
- Nó dựa trên cơ sở khoa học (các quy luật vật lí) và được chứng minh bằng ví dụ cụ thể, logic mạch lạc, các bước lí lẽ gắn kết chặt chẽ với nhau.
- Việc định nghĩa lại khái niệm giúp người đọc hiểu đúng điều tác giả muốn nói, tránh nhầm lẫn.
- (Có thể lưu ý: với người đọc không chuyên, lí lẽ còn mang tính trừu tượng, song chính nhờ ví dụ và cách diễn giải sáng rõ nên vẫn dễ tiếp nhận.)
Câu 4. Biện pháp tu từ và tác dụng
- *Biện pháp tu từ:* ẩn dụ (kết hợp với hình ảnh giàu tính tạo hình):
- "bờ của những gì chúng ta đã biết" – ẩn dụ cho giới hạn tri thức đã có của con người.
- "đại dương mênh mông những gì chưa biết" – ẩn dụ cho thế giới bao la còn chưa được khám phá.
- "vầng hào quang của sự huyền bí và vẻ đẹp của thế giới" – ẩn dụ cho sức hấp dẫn, vẻ kì diệu của những điều bí ẩn.
- *Tác dụng:*
- Biến những khái niệm trừu tượng (hiểu biết – chưa biết, ranh giới của nhận thức) thành hình ảnh cụ thể, sinh động, dễ hình dung (bờ – đại dương – vầng hào quang rực sáng).
- Gợi được sự tương phản giữa cái hữu hạn (những gì đã biết) với cái vô hạn, mênh mông (những gì chưa biết), qua đó tôn lên vẻ đẹp kì vĩ và sức quyến rũ của thế giới, của hành trình khám phá khoa học.
- Tạo chất thơ, giọng văn giàu cảm xúc cho một văn bản nghị luận khoa học, thể hiện niềm say mê, ngưỡng mộ của tác giả trước vẻ đẹp và sự huyền bí của tự nhiên; đồng thời khơi gợi ở người đọc khát vọng tìm tòi, chinh phục cái chưa biết.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.