Giải Bài 9.2 trang 25 SBT Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Dựng ảnh A'B' của một vật AB có độ cao h, đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ và cách thấu kính một khoảng ( là tiêu cự của thấu kính) (Hình 9.2).
a) Dựa vào hình vẽ để chứng minh rằng trong trường hợp này, khoảng cách từ ảnh đến thấu kính và khoảng cách từ vật đến thấu kính bằng nhau.
b) So sánh độ cao h' của ảnh A'B' với độ cao h của vật AB.
c) Gọi d' là khoảng cách từ ảnh của vật đến thấu kính. Chứng minh công thức tính tiêu cự trong trường hợp này: .
Hình 9.2: Trục chính nằm ngang. Thấu kính hội tụ đặt tại quang tâm O (biểu diễn bằng mũi tên thẳng đứng hai đầu tại O). Trên trục chính: tiêu điểm F nằm bên trái O, tiêu điểm F' nằm bên phải O, với OF = OF' = f. Vật AB đặt vuông góc với trục chính tại A, A nằm bên trái F; B ở phía trên, độ cao AB = h. Khoảng cách từ vật A đến thấu kính (từ A đến O) bằng 2f (ghi chú '2f' kèm mũi tên hai chiều phía dưới trục). Vật nằm ngoài khoảng tiêu cự, cách thấu kính d = 2f.
Lời giải
Thiết lập hình vẽ (Hình 9.2). Lấy hai tia sáng đặc biệt xuất phát từ điểm (đỉnh của vật):
- Tia song song với trục chính, tới thấu kính tại điểm (với ) rồi khúc xạ đi qua tiêu điểm .
- Tia đi qua quang tâm thì truyền thẳng.
Hai tia khúc xạ cắt nhau tại , hạ vuông góc xuống trục chính tại ta được ảnh thật ngược chiều với vật. Đặt , , , .
### a) Chứng minh khoảng cách từ ảnh đến thấu kính bằng khoảng cách từ vật đến thấu kính
Xét hai tam giác và (cùng vuông, hai góc đối đỉnh tại ) nên chúng đồng dạng:
Xét hai tam giác và (cùng vuông, chung góc tại ) nên chúng đồng dạng. Vì nên:
Thay vào và so sánh với :
Nhân hai vế với :
Vậy , tức khoảng cách từ ảnh đến thấu kính bằng khoảng cách từ vật đến thấu kính (đpcm).
###
b) So sánh độ cao của ảnh với độ cao của vật
Từ và kết quả câu a :
Vậy ảnh cao bằng vật (ảnh thật, ngược chiều, lớn bằng vật).
###
c) Chứng minh công thức
Theo câu a, khi vật đặt cách thấu kính thì ảnh cũng cách thấu kính . Do đó:
Suy ra:
Đây chính là cơ sở để xác định tiêu cự của thấu kính hội tụ trong bài thực hành: dịch chuyển vật và màn cho đến khi thu được ảnh rõ nét cao bằng vật, rồi đo tổng khoảng cách và lấy một phần tư.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.