Giải Câu hỏi 2 trang 51 Chuyên đề Vật lí 12
Đề bài
Khi sử dụng bức xạ tử ngoại có bước sóng 320 nm chiếu vào tấm kẽm ở thí nghiệm trong Hình 9.1 thì thấy xuất hiện hiện tượng quang điện. Thí nghiệm này có thể xác định công thoát của electron ở bề mặt tấm kẽm hay không? Hãy giải thích.
Hình vẽ sơ đồ thí nghiệm của Hertz (năm 1887) phát hiện hiện tượng quang điện, gồm các bộ phận được đánh số từ 1 đến 6. Ở phía trên bên trái là nguồn (1) phát ra chùm ánh sáng do hồ quang điện phát ra (các tia loe rộng hướng sang phải). Chùm sáng đi qua (2) là kính lọc sắc (một tấm mỏng đặt thẳng đứng trên đường truyền của chùm sáng). Sau kính lọc sắc, ánh sáng chiếu tới (3) là tấm kẽm tích điện âm (ký hiệu Zn), là một tấm phẳng đặt nghiêng, mặt tấm có dấu trừ thể hiện điện tích âm. Tấm kẽm được đặt phía trên và nối với (4) là quả cầu tiếp điện; quả cầu này gắn với (5) là tĩnh điện kế (vẽ là một vòng tròn lớn đặt trên giá đỡ hình chữ V). Bên trong tĩnh điện kế có (6) là kim điện kế, lệch đi một góc so với phương thẳng đứng, các dấu trừ thể hiện điện tích âm phân bố trên kim và thanh. Chú thích các bộ phận: 1. Ánh sáng do hồ quang điện phát ra; 2. Kính lọc sắc; 3. Tấm kẽm tích điện âm; 4. Quả cầu tiếp điện; 5. Tĩnh điện kế; 6. Kim điện kế. Thí nghiệm này chỉ quan sát định tính sự thay đổi góc lệch của kim tĩnh điện kế (cho biết điện tích âm của tấm kẽm giảm khi xảy ra hiện tượng quang điện), chứ không đo được giá trị hiệu điện thế hãm hay động năng ban đầu cực đại của quang electron nên không cung cấp dữ kiện định lượng để tính công thoát.
Lời giải
Phân tích thí nghiệm (Hình 9.1):
Trong thí nghiệm Hertz, tấm kẽm tích điện âm được nối với tĩnh điện kế. Khi chiếu bức xạ tử ngoại vào tấm kẽm, hiện tượng quang điện xảy ra: các quang electron bị bứt ra khỏi bề mặt làm điện tích âm của tấm kẽm giảm, nên góc lệch của kim tĩnh điện kế giảm đi. Đây chỉ là quan sát định tính, cho biết có hay không có hiện tượng quang điện.
Thí nghiệm này KHÔNG xác định được công thoát của electron. Giải thích:
a) Muốn tính công thoát, ta cần biết giới hạn quang điện rồi dùng công thức ; hoặc phải đo được động năng ban đầu cực đại của quang electron (qua hiệu điện thế hãm ) rồi áp dụng phương trình Einstein:
b) Tĩnh điện kế trong thí nghiệm chỉ cho biết tấm kẽm mất bớt điện tích âm (kim lệch ít đi), chứ không đo được hiệu điện thế hãm , do đó không xác định được động năng ban đầu cực đại của quang electron. Ngoài ra thí nghiệm chỉ dùng một bước sóng duy nhất , không có cách điều chỉnh dần bước sóng để tìm giới hạn quang điện .
c) Việc hiện tượng quang điện xảy ra với chỉ cho biết điều kiện , tức năng lượng photon lớn hơn hoặc bằng công thoát:
Đây chỉ là giá trị chặn trên của công thoát, không phải giá trị chính xác của .
Kết luận: Không thể xác định công thoát của electron từ thí nghiệm này, vì nó chỉ quan sát định tính mà không cung cấp số liệu định lượng ( hoặc ) cần thiết để tính .
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.