Giải Hoạt động trang 24 Chuyên đề Vật lí 12
Đề bài
Quan sát Hình 4.9 và Hình 4.10, thực hiện các yêu cầu sau:
1. Nêu sự khác nhau về hình dạng đồ thị điện áp giữa hai đầu đoạn mạch và hai đầu điện trở.
2. Hãy mô tả chiều dòng điện chạy qua điện trở R (Hình 4.8) trong mỗi chu kì.
3. Hãy so sánh đồ thị điện áp chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b) và chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10).
Hình 4.7b (Đồ thị điện áp đã chỉnh lưu nửa chu kì qua diode): trục tung (V), các mốc in trên trục từ dưới lên: 0,0; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0; 1,2; 1,4. Trục hoành (s), mốc cách nhau 0,005 s, từ 0,000 đến 0,050. Đồ thị gồm ba múi hình sin dương xen kẽ các đoạn bằng 0: múi 1 từ đến s (đỉnh xấp xỉ s); đoạn bằng 0 từ đến s; múi 2 từ đến s (đỉnh xấp xỉ s); đoạn bằng 0 từ đến s; múi 3 từ đến s (đỉnh xấp xỉ s). Đỉnh không có nhãn số in sẵn trên hình; đọc theo lưới: đỉnh nằm giữa vạch 1,0 V và 1,2 V (khoảng 1,0–1,1 V).
Hình 4.8 (Cầu chỉnh lưu cả chu kì bằng 4 diode bán dẫn , , , ): sơ đồ mạch cầu Graetz hình thoi. Bốn nút: nút 1 (trái — đầu vào AC), nút 2 (trên — đầu ra dương DC), nút 3 (phải — đầu vào AC), nút 4 (dưới — đầu ra âm DC). Nguồn điện xoay chiều () nối giữa nút 1 và nút 3. Bố trí diode: ở nhánh trên-trái — anode tại nút 1, cathode tại nút 2 (mũi tên từ 1 hướng lên nút 2); ở nhánh trên-phải — anode tại nút 3, cathode tại nút 2 (mũi tên từ 3 hướng lên nút 2); ở nhánh dưới-phải — anode tại nút 4, cathode tại nút 3 (mũi tên từ 4 hướng lên nút 3); ở nhánh dưới-trái — anode tại nút 4, cathode tại nút 1 (mũi tên từ 4 hướng lên nút 1). Tải: điểm T nối với nút 2, từ T dẫn thẳng đứng xuống qua vôn kế V (đo ) mắc song song với điện trở R; đầu dưới của tải nối với nút 4.
Hình 4.9 (Đồ thị điện áp giữa hai đầu đoạn mạch): trục tung (V) từ đến , trục hoành (s) từ 0 đến 0,050. Đồ thị là đường hình sin xoay chiều biên độ 6 V, chu kì 0,020 s; bắt đầu ở 0 V tại , tăng lên V quanh s, về 0 tại s, xuống V quanh s, về 0 tại s, lên V quanh s… (dao động điều hòa đối xứng qua trục 0).
Hình 4.10 (Đồ thị điện áp giữa hai đầu điện trở): trục tung (V) từ 0 đến 10, trục hoành (s) từ 0 đến 0,050. Đồ thị gồm các múi hình sin dương liên tiếp, biên độ 6 V, mỗi múi rộng 0,010 s; chạm 0 tại các thời điểm ; ; ; ; ; s và đạt đỉnh 6 V ở giữa mỗi múi (tại ; ; ; ; s) — dạng điện áp chỉnh lưu cả chu kì, luôn không âm.
Lời giải
1. Sự khác nhau về hình dạng đồ thị điện áp hai đầu đoạn mạch (Hình 4.9) và hai đầu điện trở (Hình 4.10)
- Đồ thị điện áp hai đầu đoạn mạch (Hình 4.9) là điện áp xoay chiều hình sin: có cả nửa chu kì dương và nửa chu kì âm, đối xứng qua trục , biên độ , chu kì . Giá trị lần lượt lên rồi xuống trong mỗi chu kì.
- Đồ thị điện áp hai đầu điện trở (Hình 4.10) luôn không âm (): gồm các múi hình sin dương liên tiếp nhau, biên độ , mỗi múi rộng (bằng nửa chu kì của nguồn) và chạm tại
- Như vậy, nửa chu kì âm của nguồn đã bị cầu diode "lật" thành dương: điện áp trên chỉ có một chiều (một dấu), còn điện áp nguồn thì đổi dấu. Tần số lặp lại của các múi trên gấp đôi tần số nguồn.
2. Chiều dòng điện qua điện trở R trong mỗi chu kì (Hình 4.8 – cầu Graetz)
Xét cách mắc: (anode nút 1 → cathode nút 2), (anode nút 3 → cathode nút 2), (anode nút 4 → cathode nút 3), (anode nút 4 → cathode nút 1). Tải gồm (song song vôn kế) nối giữa nút 2 (cực +) và nút 4 (cực −).
- Nửa chu kì thứ nhất (nút 1 dương, nút 3 âm): dòng điện đi từ nút 1 nút 2 qua R từ nút 2 xuống nút 4 nút 3 về nguồn. Hai diode mở, khóa.
- Nửa chu kì thứ hai (nút 3 dương, nút 1 âm): dòng điện đi từ nút 3 nút 2 qua R từ nút 2 xuống nút 4 nút 1 về nguồn. Hai diode mở, khóa.
Kết quả: ở cả hai nửa chu kì, dòng điện qua đều chạy theo cùng một chiều, từ nút 2 (đầu +) qua đến nút 4 (đầu −). Nhờ đó điện áp trên luôn một dấu (chỉnh lưu cả chu kì).
3. So sánh đồ thị chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b) và chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10)
- *Giống nhau:* cả hai đều cho điện áp một chiều nhấp nhô (luôn ), gồm các múi hình sin dương, chưa phải điện áp một chiều phẳng.
- *Khác nhau:*
- Chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b): chỉ giữ lại nửa chu kì dương của nguồn; giữa hai múi có đoạn bằng 0 (ứng với nửa chu kì âm bị diode chặn). Trong mỗi chu kì chỉ có một múi, nên dòng qua bị ngắt quãng.
- Chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10): tận dụng cả hai nửa chu kì, nửa chu kì âm được lật thành dương, nên các múi dương liên tiếp nhau, không có đoạn bằng 0; số múi trong cùng khoảng thời gian gấp đôi (tần số gợn gấp đôi).
- Do đó điện áp chỉnh lưu cả chu kì có giá trị trung bình lớn hơn, ít gợn (bằng phẳng) hơn và hiệu suất cao hơn so với chỉnh lưu nửa chu kì.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.