Chuyên đề học tập Vật lí 12

Giải Câu hỏi trang 23 Chuyên đề Vật lí 12

Bài 4. Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều   Đã kiểm chéo

Đề bài

Từ sơ đồ như Hình 4.8, hãy chứng tỏ rằng dù hiệu điện thế giữa hai điểm 1 và 3 có giá trị dương hay âm thì hiệu điện thế giữa hai điểm 2 và 4 luôn có giá trị dương.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 23 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.8: Mạch cầu chỉnh lưu cả chu kì gồm 4 diode bán dẫn D1, D2, D3, D4 mắc thành cầu hình thoi với bốn đỉnh đánh số 1 (trái), 2 (trên), 3 (phải), 4 (dưới). Nhánh trên trái từ 1 đến 2 là D1 (hướng dẫn từ 1 lên 2), nhánh trên phải từ 2 đến 3 là D2 (hướng dẫn từ 3 lên 2), nhánh dưới trái từ 4 đến 1 là D4 (hướng dẫn từ 4 lên 1), nhánh dưới phải từ 4 đến 3 là D3 (hướng dẫn từ 4 lên 3). Nguồn điện xoay chiều (~) nối vào hai điểm 1 và 3. Hai điểm 2 và 4 nối ra mạch ngoài gồm một vôn kế V đo điện áp U_R và điện trở tải R mắc song song; dòng điện I chạy qua R theo chiều mũi tên.

Lời giải

Phân tích mạch cầu chỉnh lưu (Hình 4.8)

Theo sơ đồ, bốn diode được mắc sao cho dòng điện chỉ đi qua chúng theo chiều thuận (từ anode sang cathode):

- D1D_1: dẫn theo chiều 1→21 \to 2
- D2D_2: dẫn theo chiều 3→23 \to 2
- D3D_3: dẫn theo chiều 4→34 \to 3
- D4D_4: dẫn theo chiều 4→14 \to 1

Như vậy điểm 22 là nơi dòng điện "đi vào" (từ D1D_1 và D2D_2), còn điểm 44 là nơi dòng điện "đi ra" (qua D3D_3 và D4D_4). Ta xét hai nửa chu kì của hiệu điện thế xoay chiều đặt vào hai điểm 11 và 33.

a) Nửa chu kì thứ nhất: hiệu điện thế giữa 11 và 33 dương, tức U13>0U_{13}>0 (điểm 11 có điện thế cao hơn điểm 33)

Khi V1>V3V_1 > V_3:
- Diode D1D_1 (1→21 \to 2) được phân cực thuận nên dẫn điện; diode D3D_3 (4→34 \to 3) cũng được phân cực thuận nên dẫn điện.
- Hai diode D2D_2 và D4D_4 bị phân cực ngược nên khóa.

Dòng điện đi theo đường: 1→D1→2→R→4→D3→31 \to D_1 \to 2 \to R \to 4 \to D_3 \to 3 rồi về nguồn.

Dòng điện chạy qua tải RR từ 22 sang 44, nên điểm 22 có điện thế cao hơn điểm 44:
U24=V2−V4>0.U_{24} = V_2 - V_4 > 0.

b) Nửa chu kì thứ hai: hiệu điện thế giữa 11 và 33 âm, tức U13<0U_{13}<0 (điểm 33 có điện thế cao hơn điểm 11)

Khi V3>V1V_3 > V_1:
- Diode D2D_2 (3→23 \to 2) được phân cực thuận nên dẫn điện; diode D4D_4 (4→14 \to 1) cũng được phân cực thuận nên dẫn điện.
- Hai diode D1D_1 và D3D_3 bị phân cực ngược nên khóa.

Dòng điện đi theo đường: 3→D2→2→R→4→D4→13 \to D_2 \to 2 \to R \to 4 \to D_4 \to 1 rồi về nguồn.

Lần này dòng điện vẫn chạy qua tải RR từ 22 sang 44, nên điểm 22 vẫn có điện thế cao hơn điểm 44:
U24=V2−V4>0.U_{24} = V_2 - V_4 > 0.

c) Kết luận

Dù hiệu điện thế giữa hai điểm 11 và 33 có giá trị dương hay âm, dòng điện qua tải RR (giữa hai điểm 22 và 44) luôn giữ một chiều cố định: đi từ 22 sang 44. Do đó điểm 22 luôn ở điện thế cao hơn điểm 44, nghĩa là hiệu điện thế giữa hai điểm 22 và 44 luôn dương:
U24=V2−V4>0(đpcm).U_{24} = V_2 - V_4 > 0 \quad \text{(đpcm)}.

Đây chính là nguyên lí của mạch chỉnh lưu cả chu kì: cả hai nửa chu kì của dòng xoay chiều đều được "nắn" thành dòng một chiều có cùng cực tính trên tải.

Đáp số

đpcm (U₂₄ > 0 vì dòng qua R luôn đi từ 2 sang 4)đpcm (U₂₄ > 0 vì dòng qua R vẫn đi từ 2 sang 4)đpcm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.