Giải Hoạt động trang 10 Chuyên đề Vật lí 11
Đề bài
Dựa vào các hiện tượng dưới đây, hãy thảo luận để chứng tỏ mọi vật có khối lượng đều tạo ra một trường hấp dẫn xung quanh nó.
Nhảy dù là môn thể thao mà vận động viên nhảy ra khỏi máy bay đang bay ở độ cao hàng nghìn mét. Khi vận động viên rời khỏi máy bay thì sẽ rơi xuống Trái Đất.
Vệ tinh là vật quay quanh các hành tinh. Trong hệ Mặt Trời, Thuỷ tinh, Kim tinh không có vệ tinh tự nhiên. Trái Đất chỉ có một vệ tinh tự nhiên là Mặt Trăng và rất nhiều vệ tinh nhân tạo do con người phóng lên. Trạm vũ trụ cũng là vệ tinh nhân tạo.
Ngân Hà là hệ gồm nhiều ngôi sao và bụi quay quanh tâm của nó. Tâm Ngân Hà có khối lượng vô cùng lớn.
Ba ảnh minh hoạ: (1) Hình 1.7 – một vận động viên nhảy dù đang rơi tự do trong không trung, phía dưới là mây và bề mặt Trái Đất. (2) Hình 1.8 – Trạm vũ trụ (ISS) với các tấm pin mặt trời đang quay quanh Trái Đất, nền là Trái Đất phía dưới. (3) Hình 1.9 – Ngân Hà dạng xoắn ốc nhìn từ xa, có một chấm được ghi chú 'Hệ Mặt Trời' nằm ở một nhánh xoắn, Hệ Mặt Trời quay quanh tâm sáng ở giữa Ngân Hà.
Lời giải
Cơ sở lí thuyết: Mọi vật có khối lượng đều hút các vật khác về phía nó bằng lực hấp dẫn. Lực này truyền qua không gian nhờ một môi trường vật chất đặc biệt bao quanh mỗi vật, gọi là trường hấp dẫn. Dấu hiệu nhận biết một vật tạo ra trường hấp dẫn là: khi đặt một vật khác vào vùng không gian quanh nó, vật đó chịu tác dụng của lực hấp dẫn (bị hút lại gần). Ta lần lượt xét ba hiện tượng để chứng tỏ điều này.
a) Hiện tượng nhảy dù (Hình 1.7)
Khi vận động viên rời khỏi máy bay ở độ cao hàng nghìn mét, không có vật nào nâng đỡ nhưng người đó vẫn rơi xuống Trái Đất chứ không bay ra xa hay lơ lửng. Điều này chứng tỏ Trái Đất tác dụng lên vận động viên một lực hút hướng về tâm Trái Đất (trọng lực). Vì lực hút đó xuất hiện ngay cả khi người ở cách xa mặt đất (không tiếp xúc với Trái Đất), nên quanh Trái Đất phải tồn tại một trường hấp dẫn do khối lượng khổng lồ của Trái Đất tạo ra. Chính trường này gây ra lực hút làm người rơi xuống.
b) Hiện tượng vệ tinh quay quanh hành tinh (Hình 1.8)
Mặt Trăng và các vệ tinh nhân tạo (kể cả Trạm Vũ trụ ISS) chuyển động tròn (gần tròn) quanh Trái Đất. Muốn một vật chuyển động tròn thì phải có lực hướng tâm kéo nó về tâm quỹ đạo. Ở đây lực hướng tâm chính là lực hấp dẫn do Trái Đất hút vệ tinh. Nếu Trái Đất không tạo ra trường hấp dẫn quanh nó thì không có lực nào giữ vệ tinh lại, vệ tinh sẽ bay thẳng ra xa theo quán tính. Việc các vệ tinh bị "giữ" trên quỹ đạo chứng tỏ Trái Đất (một vật có khối lượng lớn) tạo ra trường hấp dẫn bao quanh nó.
c) Hiện tượng Ngân Hà (Hình 1.9)
Ngân Hà gồm rất nhiều ngôi sao, khí và bụi (trong đó có Hệ Mặt Trời) cùng quay quanh tâm Ngân Hà. Tâm Ngân Hà có khối lượng vô cùng lớn, nên tạo ra một trường hấp dẫn rất mạnh. Chính trường hấp dẫn này tác dụng lực hút lên toàn bộ các ngôi sao ở xa (kể cả Mặt Trời cách tâm hàng chục nghìn năm ánh sáng), đóng vai trò lực hướng tâm giữ chúng chuyển động quanh tâm thay vì phân tán ra ngoài. Đây là bằng chứng ở quy mô cực lớn cho thấy một khối lượng lớn luôn tạo ra trường hấp dẫn xung quanh.
Kết luận: Cả ba hiện tượng — từ quy mô nhỏ (người rơi về Trái Đất), quy mô hành tinh (vệ tinh quay quanh Trái Đất) đến quy mô thiên hà (các sao quay quanh tâm Ngân Hà) — đều cho thấy một vật có khối lượng luôn hút các vật khác ở quanh nó mà không cần tiếp xúc. Lực hút đó được truyền qua trường hấp dẫn. Vậy mọi vật có khối lượng đều tạo ra một trường hấp dẫn xung quanh nó (đpcm). Khối lượng càng lớn thì trường hấp dẫn tạo ra càng mạnh.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.