Giải Bài 2 trang 10 Chuyên đề Vật lí 11
Đề bài
Dựa vào hiện tượng thuỷ triều lên xuống, hãy chứng tỏ trường hấp dẫn là dạng vật chất tồn tại quanh một vật có khối lượng và tác dụng lực hấp dẫn lên vật có khối lượng đặt trong nó.
Lời giải
Phân tích hiện tượng thuỷ triều
Thuỷ triều là hiện tượng mực nước biển dâng lên, hạ xuống một cách tuần hoàn trong ngày. Nguyên nhân chính của thuỷ triều là lực hấp dẫn của Mặt Trăng (và một phần của Mặt Trời) tác dụng lên lớp nước trên Trái Đất.
a) Mặt Trăng hút được nước biển dù không hề tiếp xúc với nước
Mặt Trăng ở cách Trái Đất trung bình khoảng km, giữa Mặt Trăng và nước biển là khoảng không vũ trụ, hoàn toàn không có sự tiếp xúc trực tiếp. Vậy mà khối nước biển vẫn bị kéo về phía Mặt Trăng tạo thành chỗ nước dâng. Điều đó chứng tỏ: xung quanh Mặt Trăng (một vật có khối lượng) phải tồn tại một "môi trường" vật chất đặc biệt làm trung gian truyền tương tác. Môi trường đó chính là trường hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra; nó lan toả ra cả không gian quanh Mặt Trăng, trải tới tận Trái Đất.
b) Trường hấp dẫn tác dụng lực lên vật có khối lượng đặt trong nó
Lớp nước biển trên Trái Đất là vật có khối lượng, nằm trong trường hấp dẫn của Mặt Trăng. Chính trường này tác dụng lực hấp dẫn lên các phần tử nước, lực có độ lớn tuân theo định luật vạn vật hấp dẫn:
Vì lực hấp dẫn phụ thuộc khoảng cách nên phần nước ở phía gần Mặt Trăng bị hút mạnh hơn, phần nước ở phía xa bị hút yếu hơn so với phần tâm Trái Đất. Sự chênh lệch lực đó (lực thuỷ triều) làm nước dồn lên ở hai phía (gần và xa Mặt Trăng), tạo ra hai lần nước lớn trong ngày; khi Trái Đất tự quay, mỗi nơi lần lượt đi qua vùng nước dâng và vùng nước rút, sinh ra thuỷ triều lên – xuống tuần hoàn.
c) Kết luận
Hiện tượng thuỷ triều cho thấy: giữa hai vật có khối lượng (Mặt Trăng và nước biển) tồn tại tương tác hấp dẫn mà không cần tiếp xúc. Tương tác ấy được truyền qua một dạng vật chất tồn tại trong không gian quanh vật có khối lượng — đó là trường hấp dẫn. Trường hấp dẫn do Mặt Trăng (vật có khối lượng) sinh ra, bao quanh nó, và tác dụng lực hấp dẫn lên khối nước biển (vật có khối lượng) đặt trong trường. Vậy trường hấp dẫn đúng là một dạng vật chất tồn tại quanh vật có khối lượng và tác dụng lực hấp dẫn lên vật có khối lượng đặt trong nó (đpcm).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.