Chuyên đề học tập Toán 10

Giải Bài 3.12 trang 53 Chuyên đề Toán 10

Bài tập cuối Chương III. Phương pháp toạ độ trong mặt phẳng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Bốn trạm phát tín hiệu vô tuyến có vị trí AA, BB, CC, DD theo thứ tự đó thẳng hàng và cách đều với khoảng cách 200 km (H.3.16). Tại một thời điểm, bốn trạm cùng phát tín hiệu với vận tốc 292 000 km/s. Một tàu thuỷ nhận được tín hiệu từ trạm CC trước 0,0005 s so với tín hiệu từ trạm BB và nhận được tín hiệu từ trạm DD sớm 0,001 s so với tín hiệu từ trạm AA.

a) Tính hiệu các khoảng cách từ tàu đến các trạm BB, CC.

b) Tính hiệu các khoảng cách từ tàu đến các trạm AA, DD.

c) Chọn hệ trục toạ độ OxyOxy như trong Hình 3.16 (1 đơn vị trên mặt phẳng toạ độ ứng với 100 km trên thực tế). Hãy lập phương trình chính tắc của hai hypebol đi qua vị trí MM của tàu. Từ đó, tính toạ độ của MM (làm tròn kết quả đến chữ số thập phân thứ năm).

d) Tính các khoảng cách từ tàu đến các trạm BB, CC (đáp số được làm tròn đến hàng đơn vị, tính theo đơn vị km).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 53 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 3.16: Hệ trục toạ độ OxyOxy. Trên trục hoành có bốn điểm thẳng hàng: A(−3;0)A(-3;0), B(−1;0)B(-1;0), C(1;0)C(1;0), D(3;0)D(3;0). Điểm MM (vị trí tàu thuỷ) nằm ở góc phần tư thứ nhất, phía trên trục hoành, hơi lệch về bên phải trục tung. Các đoạn nét đứt nối MM với bốn điểm AA, BB, CC, DD.

Lời giải

## a) Hiệu các khoảng cách từ tàu MM đến hai trạm BB, CC

Gọi MM là vị trí của tàu. Tín hiệu truyền với vận tốc v=292 000v = 292\,000 km/s.

Tàu nhận tín hiệu từ CC trước tín hiệu từ BB là 0,00050{,}0005 s, nghĩa là quãng đường từ BB đến tàu dài hơn quãng đường từ CC đến tàu một đoạn bằng quãng đường tín hiệu đi được trong 0,00050{,}0005 s:

MB−MC=v⋅Δt=292 000×0,0005=146 (km).MB - MC = v\cdot\Delta t = 292\,000 \times 0{,}0005 = 146 \ (\text{km}).

##

b) Hiệu các khoảng cách từ tàu MM đến hai trạm AA, DD

Tàu nhận tín hiệu từ DD sớm hơn tín hiệu từ AA là 0,0010{,}001 s, nên:

MA−MD=v⋅Δt=292 000×0,001=292 (km).MA - MD = v\cdot\Delta t = 292\,000 \times 0{,}001 = 292 \ (\text{km}).

##

c) Lập phương trình chính tắc của hai hypebol và tìm toạ độ MM

Trên mặt phẳng toạ độ, 11 đơn vị ứng với 100100 km, và A(−3;0)A(-3;0), B(−1;0)B(-1;0), C(1;0)C(1;0), D(3;0)D(3;0).

Hypebol (H1)(H_1) nhận BB, CC làm hai tiêu điểm.

- Tiêu cự: BC=2BC = 2 (đơn vị) ⇒c1=1\Rightarrow c_1 = 1.
- Vì MB−MC=146MB - MC = 146 km =1,46= 1{,}46 đơn vị, điểm MM cách đều... thuộc một nhánh của hypebol với 2a1=1,46⇒a1=0,732a_1 = 1{,}46 \Rightarrow a_1 = 0{,}73, nên a12=0,5329a_1^2 = 0{,}5329.
- b12=c12−a12=1−0,5329=0,4671b_1^2 = c_1^2 - a_1^2 = 1 - 0{,}5329 = 0{,}4671.

(H1):x20,5329−y20,4671=1.(H_1):\quad \frac{x^2}{0{,}5329} - \frac{y^2}{0{,}4671} = 1.

Hypebol (H2)(H_2) nhận AA, DD làm hai tiêu điểm.

- Tiêu cự: AD=6AD = 6 (đơn vị) ⇒c2=3\Rightarrow c_2 = 3.
- Vì MA−MD=292MA - MD = 292 km =2,92= 2{,}92 đơn vị nên 2a2=2,92⇒a2=1,462a_2 = 2{,}92 \Rightarrow a_2 = 1{,}46, nên a22=2,1316a_2^2 = 2{,}1316.
- b22=c22−a22=9−2,1316=6,8684b_2^2 = c_2^2 - a_2^2 = 9 - 2{,}1316 = 6{,}8684.

(H2):x22,1316−y26,8684=1.(H_2):\quad \frac{x^2}{2{,}1316} - \frac{y^2}{6{,}8684} = 1.

Tìm toạ độ MM. Vì MC<MBMC < MB và MD<MAMD < MA nên MM nằm ở nhánh phải (x>0x>0) của cả hai hypebol; theo hình MM ở góc phần tư thứ nhất (y>0y>0). Toạ độ MM là nghiệm của hệ:

{x20,5329−y20,4671=1x22,1316−y26,8684=1\begin{cases}\dfrac{x^2}{0{,}5329} - \dfrac{y^2}{0{,}4671} = 1\\[2mm] \dfrac{x^2}{2{,}1316} - \dfrac{y^2}{6{,}8684} = 1\end{cases}

Đặt u=x2, w=y2u = x^2,\ w = y^2. Vì 2,1316=4×0,53292{,}1316 = 4\times 0{,}5329, nhân phương trình thứ hai với 44:

u0,5329−4w6,8684=4.\frac{u}{0{,}5329} - \frac{4w}{6{,}8684} = 4.

Trừ cho phương trình thứ nhất (đã khử uu):

(10,4671−46,8684)w=3  ⇒  1,558492 w=3  ⇒  w=y2≈1,924938.\left(\frac{1}{0{,}4671} - \frac{4}{6{,}8684}\right)w = 3 \;\Rightarrow\; 1{,}558492\,w = 3 \;\Rightarrow\; w = y^2 \approx 1{,}924938.

Suy ra y≈1,38742y \approx 1{,}38742 (lấy y>0y>0).

Thay lại phương trình thứ nhất:

u0,5329=1+1,9249380,4671≈5,121040  ⇒  u=x2≈2,728992,\frac{u}{0{,}5329} = 1 + \frac{1{,}924938}{0{,}4671} \approx 5{,}121040 \;\Rightarrow\; u = x^2 \approx 2{,}728992,

nên x≈1,65197x \approx 1{,}65197 (lấy x>0x>0).

M (1,65197 ; 1,38742).\boxed{M\,(1{,}65197\,;\ 1{,}38742)}.

##

d) Khoảng cách từ tàu đến hai trạm BB, CC (km)

Tính theo đơn vị toạ độ rồi nhân 100100 để đổi ra km. Với B(−1;0)B(-1;0), C(1;0)C(1;0):

MC=100(x−1)2+y2=100(0,65197)2+1,924938≈100×1,53297≈153 (km).MC = 100\sqrt{(x-1)^2 + y^2} = 100\sqrt{(0{,}65197)^2 + 1{,}924938} \approx 100\times 1{,}53297 \approx 153 \ (\text{km}).

MB=100(x+1)2+y2=100(2,65197)2+1,924938≈100×2,99297≈299 (km).MB = 100\sqrt{(x+1)^2 + y^2} = 100\sqrt{(2{,}65197)^2 + 1{,}924938} \approx 100\times 2{,}99297 \approx 299 \ (\text{km}).

Kiểm tra: MB−MC≈299−153=146MB - MC \approx 299 - 153 = 146 km, đúng với kết quả câu a). ✓

Đáp số

MB − MC = 146 kmMA − MD = 292 km(H₁): x²/0,5329 − y²/0,4671 = 1; (H₂): x²/2,1316 − y²/6,8684 = 1; M(1,65197; 1,38742)MC ≈ 153 km; MB ≈ 299 km

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.