Chuyên đề học tập Hoá học 12

Giải Câu hỏi 2 trang 12 Chuyên đề Hoá học 12

Bài 2. Cơ chế phản ứng thế   Đã kiểm chéo

Đề bài

Viết cơ chế của phản ứng hoá học sau:
C6H6+HONO2 đặc→H2SO4 đặc, toC6H5NO2+H2OC_6H_6 + HONO_{2\,đặc} \xrightarrow{H_2SO_{4\,đặc},\ t^o} C_6H_5NO_2 + H_2O
(Biết rằng H2SO4H_2SO_4 proton hoá nhóm –OH của HNO3HNO_3, sau đó tách nước để tạo tác nhân electrophile +NO2^+NO_2).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 12 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Sơ đồ phản ứng: benzene (vòng benzene) phản ứng với HONO2HONO_2 đặc, điều kiện H2SO4H_2SO_4 đặc và tot^o, tạo ra nitrobenzene (vòng benzene gắn nhóm NO2NO_2) và H2OH_2O.

Lời giải

Phản ứng nitro hoá benzene là phản ứng thế electrophile vào vòng thơm (kí hiệu SES_E), gồm các giai đoạn sau:

a) Giai đoạn 1 — Tạo tác nhân electrophile +NO2^+NO_2 (ion nitroni)

H2SO4H_2SO_4 đặc proton hoá nhóm –OH–OH của HNO3HNO_3:

HO–NO2+H2SO4→[H2O+–NO2]+HSO4−HO–NO_2 + H_2SO_4 \rightarrow [H_2\overset{+}{O}–NO_2] + HSO_4^-

Tiếp đó phần [H2O+–NO2][H_2\overset{+}{O}–NO_2] tách phân tử nước, giải phóng ion nitroni:

[H2O+–NO2]→+NO2+H2O[H_2\overset{+}{O}–NO_2] \rightarrow {}^+NO_2 + H_2O

Phương trình tổng hợp tạo tác nhân electrophile:

HNO3+2H2SO4→+NO2+H3O++2HSO4−HNO_3 + 2H_2SO_4 \rightarrow {}^+NO_2 + H_3O^+ + 2HSO_4^-

b) Giai đoạn 2 — Electrophile tấn công vòng benzene, tạo phức σ\sigma (cation trung gian)

Cặp electron π\pi của vòng benzene tấn công vào nguyên tử NN mang điện tích dương của +NO2^+NO_2, tạo thành cation vòng (phức σ\sigma, ion carboni trung gian). Lúc này nguyên tử CC liên kết với nhóm NO2NO_2 chuyển sang trạng thái lai hoá sp3sp^3 và vòng tạm thời mất tính thơm:

C6H6++NO2→[C6H6NO2]+  (phức σ)C_6H_6 + {}^+NO_2 \rightarrow [C_6H_6NO_2]^+ \;(\text{phức } \sigma)

Điện tích dương của cation này được giải toả (cộng hưởng) trên các vị trí ortho và para của vòng nên phức σ\sigma tương đối bền.

c) Giai đoạn 3 — Tách proton, phục hồi tính thơm

Base trong hệ (ion HSO4−HSO_4^-) tách nguyên tử H+H^+ ở nguyên tử CC lai hoá sp3sp^3 (C gắn nhóm NO2NO_2). Cặp electron của liên kết C–HC–H quay trở lại vòng, khôi phục hệ electron π\pi thơm bền vững, tạo ra nitrobenzene:

[C6H6NO2]++HSO4−→C6H5NO2+H2SO4[C_6H_6NO_2]^+ + HSO_4^- \rightarrow C_6H_5NO_2 + H_2SO_4

Phương trình chung của phản ứng:

C6H6+HONO2 (đặc)→H2SO4 đặc, toC6H5NO2+H2OC_6H_6 + HONO_2\,(đặc) \xrightarrow{H_2SO_4\,đặc,\ t^o} C_6H_5NO_2 + H_2O

Như vậy H2SO4H_2SO_4 đặc vừa đóng vai trò tạo tác nhân electrophile +NO2^+NO_2, vừa được tái tạo ở giai đoạn cuối nên là chất xúc tác.

Đáp số

Cơ chế thế electrophile (SES_E) 3 giai đoạn: (1) tạo +NO2^+NO_2; (2) +NO2^+NO_2 tấn công vòng tạo phức σ\sigma; (3) tách H+H^+ tạo nitrobenzene C6H5NO2C_6H_5NO_2 và H2OH_2O

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.