Từ năm 1977, được nhàn rỗi, tôi lại tiếp tục nghiên cứu hết các triết gia lớn đời Tiên Tần, để thực hiện xong chương trình tôi đã vạch từ sáu năm trước và soạn thêm năm cuốn nữa: Mặc Học, Lão Tử, Luận Ngữ, Khổng Tử, Kinh Dịch.
– Mặc học (gồm Mặc Tử và phái Biệt Mặc)
Đạo Mặc là đạo Khổng của bình dân, do một tiện nhân thành lập. Mặc Tử sinh sau Khổng Tử, chịu ảnh hưởng của Khổng, cũng tôn quân, trọng hiền, đề cao đạo đức và sự tu thân như Khổng, nhưng chống Khổng ở chỗ ghét lễ nghi, cho nó là phiền phức, xa xỉ, ghét ca nhạc, mà lại có tinh thần tín ngưỡng rất mạnh. Đạo Mặc gần như một tôn giáo, tổ chức cũng chặt chẽ như một tôn giáo. Nó chỉ thịnh ở thời Chiến Quốc, các thời sau không một triều đại nào dùng nó vì thuyết kiêm ái và bỏ chính sách mĩ thuật, sống khắc khổ của nó không hợp nhân tình, nhưng nó có ảnh hưởng khá lớn: mở đường cho Lão Tử vì nó chủ trương bình đẳng giữa các giai cấp (không kẻ giàu người nghèo) và trở về lối sống bình dị; mở đường cho cả pháp gia nữa vì trọng quyền lực, trọng lao động và buộc người dưới phải thống nhất tư tưởng với người trên, buộc dân phải cáo gian…
Mặc Tử mất rồi, chỉ trong vài thế hệ, môn đồ không còn giữ chủ trương của ông nữa, bỏ hẳn chính trị, đạo đức, mà suy tư về tri thức, biện luận, khoa học (hình học, lực học, quang học)… khiến cho triết học Trung Hoa có được vài nét của triết học phương Tây thời Hi Lạp. Đó là một cống hiến đáng kể của bọn môn đệ Mặc Tử mà người ta gọi là phái Biệt Mặc.
Gần đây các học giả Trung Hoa rất chú ý tới Mặc học vì họ nghĩ rằng giá triết học đó không bị dìm trong mấy ngàn năm thì chưa biết chừng Trung Hoa đã có tôn giáo, khoa học như phương Tây. Một lẽ nữa là chính sách của Mặc Tử có vài điểm hợp với chế độ cộng sản.
Ở nước ta, mới chỉ có Ngô Tất Tố giới thiệu Mặc Tử trong một tập mỏng. Bộ của tôi dày 350 trang, nửa trên về Mặc Tử, nửa dưới về Biệt Mặc, gọi chung là Mặc học. Tôi lại trích dịch mười chín thiên quan trọng nhất của Mặc Tử. Ông có giọng một nhà truyền giáo: hùng hồn, bình dị, lập đi lập lại để đập vào óc thính giả.
Đọc cuốn Mặc học chúng ta thấy có rất nhiều chỗ cụ dịch lại những đoạn mà trước kia hai cụ và cụ Giản Chi đã dịch trong Đại cương triết học Trung Quốc, và một phần do vậy mà nhận định của cụ về học thuyết của Mặc tử trong tác phẩm đó nhiều chỗ cũng không giống nhau. Ngay trong cuốn Tuân tử cũng có chỗ khác biệt với cuốn Mặc Học. Trong cuốn Tuân tử, hai cụ bảo:
“Tuân Tử rất đề cao nhạc, cho nên ông lấy làm quái về cái chủ trương “phi nhạc” của Mặc gia vì Mặc kết tội nhạc là thứ nhạc của bọn cầm quyền, xa xỉ, không ích gì cho dân, mà tốn của dân. Trái lại, Tuân Tử năm lần, bảy lượt, nhắc đi nhắc lại câu hỏi: “Mặc Tử chê nhạc nghĩa là làm sao?” (Nhi Mặc Tử phi chi nại hà?). Và ông kết luận: Mặc đáng làm tội: “Thế mà Mặc Tử lại cho lễ nhạc là không phải thì thật đáng làm tội” (Nhi Mặc Tử phi chi, cơ ngộ hình dã).
Thật ra, kết tội Mặc thì oan cho Mặc. Không phải Mặc không biết trọng lễ nhạc. Không phải Mặc chỉ thấy cái lợi của cái “hữu” mà không thấy cái dụng của cái “vô”. Cũng không phải Mặc không biết cái lẽ “ngựa kéo mãi không nghĩ, cung dương mãi không buông, giống có huyết khí ai mà chịu nổi” (Lời Trịnh Phồn phê bình chủ trương “phi nhạc” của Mặc trong Tam Biện). Sở dĩ Mặc “phi nhạc” là vì dân chúng đương thời cùng khổ quá mà đối với trăm họ đói rét thì cơm áo cấp thiết hơn âm nhạc, ca vũ và các bộ môn nghệ thuật khác nhiều. Có lẽ chỉ giản dị như thế thôi!”
Còn trong cuốn Mặc học, cụ Nguyễn Hiến Lê bác ý kiến trên. Sau khi dẫn một đoạn trong thiên Công Mạnh, cụ kết như sau:
“Rõ ràng Mặc tử bắt mọi người phải khắc khổ như ông, mạc sát nhạc và mọi mĩ nghệ, không hiểu rằng nhạc, nếu tốt, có công dịch tục, mà có mĩ nghệ thì kinh tế mới phát triển được. Ông bảo nhu cầu của dân mệt thì được nghỉ ngơi, mà ông quên rằng nghe nhạc là một cách nghỉ ngơi rất tốt; ông chỉ lo tận lực làm việc, sản xuất cho thật nhiều, nhưng ca nhạc có thể giúp cho năng suất tăng lên mà quên mệt, tức như các điệu dân ca khi đi cấy, các điệu hò chèo thuyền v.v… Ngày nay tại các xí nghiệp lớn, người ta còn cho thợ vừa làm việc vừa nghe những bản nhạc êm đềm nữa”.
Sau cuốn Mặc học, cụ Nguyễn Hiến Lê còn soạn thêm một số tác phẩm nữa, trong đó có bộ Sử Trung Quốc. Trong Mặc học, cụ nêu thuyết vua Nghiêu truyền ngôi cho vua Thuấn như sau:
“Theo truyền thuyết, vua Nghiêu trị vì 100 năm, từ 2357 đến 2257, rồi nhường ngôi cho vua Thuấn chứ không truyền lại cho con. Vua Thuấn trị vì từ 2255 đến 2207, rồi nhường ngôi cho vua Vũ (nhà Hạ) chứ không truyền ngôi cho con. Hai ông ấy rất thương dân, rất bình dân, được dân coi như cha. Và dân tộc Trung Hoa từ thời Tiên Tần đến thời Thanh, đều coi thời thịnh trị của Nghiêu, Thuấn là hoàng kim thời đại của họ. Truyền thuyết đó đáng tin đến mức nào, chưa ai quyết đoán được; có thể hai ông ấy chỉ là tù trưởng của một bộ lạc lớn thời mà Trung Hoa mới biết canh tác, theo chế độ thị tộc, chưa thành một quốc gia, mà việc “truyền hiền” chứ không “truyền tử” chỉ là tục chung của các bộ lạc chứ không phải là “đức lớn” của Nghiêu, Thuấn: khi họ chết thì lựa người nào có tài, có công lớn hơn cả, đưa lên thay họ, họ không có quyền truyền ngôi cho ai hết”.
Còn trong bộ Sử Trung Quốc, cụ lại nêu một thuyết khác. Cụ bảo:
“Nghiêu và Thuấn chỉ là tù trưởng của một thị tộc. Có thể Nghiêu được nhiều bộ lạc liên hiệp bầu làm thủ lĩnh (mỗi bộ lạc gồm nhiều thị tộc). Nghiêu, Thuấn lên ngôi cách nhau cả trăm năm như truyền thuyết chép lại thì khó có sự Nghiêu nhường ngôi cho Thuấn được: lúc đó Nghiêu bao nhiêu tuổi, Thuấn bao nhiêu tuổi? Có lẽ Thuấn là thủ lĩnh nhiều bộ lạc khác, sau chiếm được đất đai của Nghiêu, rồi thay Nghiêu mà làm “thiên tử”.
CHƯƠNG J
THÂN THẾ
Mặc tứ lả một nhân vật kỷ dị nhất của Trung Hoa,
kỳ dị tử tên họ, tới tư tưởng và đời sống, kỳ dị tới nỗi
gm đây mgưởl Trung Hoa ngờ rằng ông có dỏng máu
Ấn Độ hoạc Á Rập (!) chứ không thể là con cháu cửa
Phục Hi, Thần Nông được.
Họ là họ Mặc, một họ mà trước ông và sau ông cơ
hồ không có người thứ hai nào mang tên. Sinh trong
giới bình đân, có thể là tiện dân nữa, ông dùng ngôn
ngữ của bình dân, lối lý luận cửa bình đân, dựng lên
một triết thuyết cho bình đân, bênh vực quyền lợi của
bình dân ; lập nên một chính đẳng kỷ luật rất nghiêm
= cố thể nói là một tôn giáo nữa ~ rất đông người theo,
trên hai thế kỷ ảnh hưởng ngang với Khổng phái, nhưng
rổi nh hướng đó chìm luôn trong non hai ngàn năm,
mãi tới đời Thanh mới có người lục các sách cũ để tìm
hiểu Mạc học. Kỷ dị nhất và đáng phục nhất là con
người đỏ có lẽ không vợ con, suốt đời lo việc thiên hạ,
# Nguyễn Hiến Lẻ
hể nghe nói một nước nào tấn công nước khác thì dù
xa xôi tới đâu, cũng gấp rút đi tới - có lần đi mưởi
ngày đêm không nghỉ (1) tử Lỗ tới Sở - để tìm cách
thuyết phục, ngàn cẩn, ngán cẩn không được thì tìm
cách hảo vệ giủm nước bị tấn công, bắt mấy trảm môn
đệ của mình h¡ sinh giữ thành cho, chống với kể xâm
lang, và họ tuân lệnh õng răm rấp. Đọc lịch sử nhân
loại, tôi chưa thấy m người thứ hai nào yêu hỏa bình.
bênh vực kế yếu như ông.
Môt nhân vật có công với dân tộc Trung Hoa, làm
về vang cho dân tộc Trung Hoa như vậy mả sách vở
chép rất ít, khiến cho tới nay, đởi của ông còn rất nhiều
nghi vấn ?
Không ai hiểu tại sao Tư Mã Thiên trong bộ Sử ký
không chép truyện Mặc tứ chỉ viết vồn vẹn hai mươi
bốn chứ phụ vào thiên Tuần Khanh lệt truyện, nghĩa
như sau :
“Mặc Địch, một đại phu nước Tổng, giỏi chống giữ
/thành]. chủ trương tiết dụng. Có người bảo là sống
một thời với Khổng h, có người bảo là sống sau Khổng
tứ”,
Có phải là vì tử thời Hán Vũ Để (đời Tư Mã Đàm
và Tư Mã Thiên) học thuật đã bị nhà Nho lững đoạn,
Mạác hoc bị coi là tả thuyết, nên Tư Mã Thiên chỉ ghi
vấn tắt như vậy chang ? (Ì) Ván tắt mà lại rất mơ hổ :
(1) Có người lại nghỉ hai hàng đó không phải của Tư Mã Thiên mà
của người sau thêm vào.
Trên đây là phần đầu tài liệu — bấm Đọc sách để xem đầy đủ.