Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Hoạt động 1 trang 107 SGK Vật lí 12

Bài 23. Hiện tượng phóng xạ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Dựa vào đặc điểm các tia phóng xạ em hãy:

a) Giải thích hướng lệch của từng tia phóng xạ trong điện trường và trong từ trường ở Hình 23.3.

b) Giải thích lí do tại sao các tia α\alpha, β\beta và γ\gamma có khả năng đâm xuyên khác nhau.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 107 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình gồm hai sơ đồ a) và b) mô tả đường đi của bốn tia phóng xạ β⁻, γ, α, β⁺ bay từ một nguồn và bị lệch khác nhau.

a) Trong điện trường: hai bản kim loại phẳng nằm ngang song song, bản trên tích điện dương (dãy dấu +), bản dưới tích điện âm (dãy dấu −); vectơ cường độ điện trường E⃗\vec{E} hướng thẳng đứng từ trên xuống. Bốn tia cùng bay vào theo phương ngang từ trái sang phải rồi tách ra: tia β⁻ lệch lên phía bản dương (bản trên); tia γ đi thẳng không lệch (nằm giữa); tia α lệch xuống phía bản âm (bản dưới) một chút; tia β⁺ lệch xuống phía bản âm nhiều nhất (sát bản dưới). Như vậy thứ tự các tia từ trên xuống ở mép phải là β⁻, γ, α, β⁺; β⁻ và β⁺ lệch về hai phía ngược nhau và lệch nhiều hơn α.

b) Trong từ trường: từ trường đều có vectơ cảm ứng từ B⃗\vec{B} hướng ra ngoài mặt phẳng trang giấy (biểu diễn bằng mảng các dấu chấm ⊙), vectơ B⃗\vec{B} ghi bên trái. Nguồn phóng xạ đặt phía dưới (hộp chứa nhỏ), bốn tia phóng ra đi thẳng lên trên rồi tách ra theo hình quạt: tia β⁻ lệch sang trái; tia γ đi thẳng lên không lệch (ở giữa); tia α lệch sang phải một chút; tia β⁺ lệch sang phải nhiều nhất. Thứ tự các tia từ trái sang phải ở phía trên là β⁻, γ, α, β⁺; β⁻ lệch ngược phía với α và β⁺.

Lời giải

## a) Giải thích hướng lệch của từng tia phóng xạ

Bản chất các tia:
- Tia α\alpha: dòng hạt nhân heli 24He^4_2\text{He}, mang điện dương +2e+2e, khối lượng lớn.
- Tia β−\beta^-: dòng electron, mang điện âm −e-e, khối lượng rất nhỏ.
- Tia β+\beta^+: dòng positron, mang điện dương +e+e, khối lượng rất nhỏ (bằng khối lượng electron).
- Tia γ\gamma: sóng điện từ (photon), không mang điện.

Trong điện trường (vectơ E⃗\vec{E} hướng từ bản dương ở trên xuống bản âm ở dưới):

Lực điện tác dụng lên hạt: F⃗=qE⃗\vec{F} = q\vec{E}.
- Tia γ\gamma không mang điện (q=0q=0) nên F⃗=0\vec{F}=0 → đi thẳng, không lệch (nằm giữa).
- Tia β−\beta^- mang điện âm nên F⃗\vec{F} ngược chiều E⃗\vec{E}, tức hướng lên → lệch lên phía bản dương.
- Tia α\alpha và β+\beta^+ mang điện dương nên F⃗\vec{F} cùng chiều E⃗\vec{E}, hướng xuống → lệch xuống phía bản âm. Vì mang điện trái dấu với β−\beta^- nên chúng lệch về phía ngược lại với β−\beta^-.
- Mức lệch phụ thuộc gia tốc a=Fm=∣q∣Ema = \dfrac{F}{m} = \dfrac{|q|E}{m}. Hạt α\alpha tuy có điện tích lớn (2e2e) nhưng khối lượng rất lớn (gấp hàng nghìn lần positron) nên aa nhỏ → lệch ít; còn β+\beta^+ khối lượng rất nhỏ nên aa lớn → lệch nhiều nhất. Vì vậy thứ tự từ trên xuống ở mép phải là β−, γ, α, β+\beta^-,\ \gamma,\ \alpha,\ \beta^+.

Trong từ trường (vectơ B⃗\vec{B} hướng ra ngoài trang giấy, các tia bay thẳng lên):

Lực Lo-ren-xơ tác dụng lên hạt mang điện chuyển động: F⃗=qv⃗×B⃗\vec{F} = q\vec{v}\times\vec{B}.
- Tia γ\gamma không mang điện nên không chịu lực Lo-ren-xơ → đi thẳng lên, không lệch (ở giữa).
- Với v⃗\vec{v} hướng lên và B⃗\vec{B} hướng ra ngoài trang, áp dụng quy tắc bàn tay: điện tích dương (α, β+\alpha,\ \beta^+) chịu lực hướng sang phải → lệch sang phải; điện tích âm (β−\beta^-) chịu lực hướng sang trái → lệch sang trái (ngược phía với α, β+\alpha,\ \beta^+).
- Bán kính quỹ đạo R=mv∣q∣BR = \dfrac{mv}{|q|B}: hạt α\alpha khối lượng lớn nên RR lớn → quỹ đạo ít cong → lệch ít; β+\beta^+ khối lượng nhỏ nên RR nhỏ → quỹ đạo cong mạnh → lệch nhiều nhất. Do đó thứ tự từ trái sang phải phía trên là β−, γ, α, β+\beta^-,\ \gamma,\ \alpha,\ \beta^+.

##

b) Giải thích khả năng đâm xuyên khác nhau

Khi đi qua vật chất, các tia mất dần năng lượng chủ yếu do ion hóa các nguyên tử trên đường đi. Hạt nào ion hóa càng mạnh thì mất năng lượng càng nhanh và đâm xuyên càng kém.

- Tia α\alpha: là hạt nhân heli, khối lượng lớn, điện tích lớn (+2e+2e), chuyển động chậm nên ion hóa môi trường rất mạnh, mất năng lượng rất nhanh → khả năng đâm xuyên yếu nhất (chỉ đi được vài centimét trong không khí, bị một tờ giấy chặn lại).
- Tia β\beta (β−, β+\beta^-,\ \beta^+): là electron/positron, khối lượng nhỏ, điện tích nhỏ hơn (±e\pm e) nên ion hóa yếu hơn tia α\alpha → đâm xuyên mạnh hơn tia α\alpha (đi được vài mét trong không khí, xuyên qua được tấm kim loại mỏng vài milimét).
- Tia γ\gamma: là sóng điện từ (photon), không mang điện nên hầu như không trực tiếp ion hóa, tương tác với vật chất yếu, mất năng lượng chậm → khả năng đâm xuyên mạnh nhất (xuyên qua được tấm chì dày hoặc tường bê tông).

Kết luận: khả năng đâm xuyên tăng dần theo thứ tự α<β<γ\alpha < \beta < \gamma (ngược lại với khả năng ion hóa).

Đáp số

γ không lệch; β⁻ lệch về bản dương (ngược phía α, β⁺); α và β⁺ lệch về bản âm, β⁺ lệch nhiều nhất, α lệch ít nhất (do khối lượng lớn). Trong từ trường: β⁻ lệch trái, γ thẳng, α lệch phải ít, β⁺ lệch phải nhiều.Khả năng đâm xuyên: α < β < γ (γ mạnh nhất, α yếu nhất)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.