Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Câu hỏi trang 94 SGK Vật lí 12

Bài 21. Cấu trúc hạt nhân   Đã kiểm chéo

Đề bài

Công thức 21.1 cho kết quả tốt hơn với A > 12. Nghiệm lại sự chính xác của công thức này cho các hạt nhân trong Bảng 21.1.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 94 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Công thức (21.1): R=1,2.10−15.A13R = 1,2.10^{-15}.A^{\frac{1}{3}} (m), với A là tổng số nucleon (số khối).

Bảng 21.1. Kích thước của một số hạt nhân:

| Tên nguyên tố | Số khối | Bán kính nguyên tử (10−1010^{-10} m) | Bán kính hạt nhân (10−1510^{-15} m) |
|---|---|---|---|
| Hydrogen | 1 | 1,2 | 0,9 |
| Helium | 4 | 1,4 | 1,7 |
| Oxigen | 16 | 1,5 | 2,7 |
| Silicon | 28 | 2,1 | 3,1 |
| Sắt | 56 | 1,9 | 3,7 |
| Cadimium | 114 | 1,6 | 4,6 |
| Vàng | 197 | 1,7 | 5,4 |
| Uranium | 238 | 1,9 | 5,9 |

Lời giải

Cách làm: Thế số khối AA của từng hạt nhân vào công thức (21.1)

R=1,2.10−15.A13 (m)R = 1,2.10^{-15}.A^{\frac{1}{3}}\ (\text{m})

để được bán kính tính theo công thức RtıˊnhR_{tính}, rồi so sánh với bán kính đo được RđoR_{đo} trong Bảng 21.1. Sai số tương đối tính theo

δ=∣Rtıˊnh−Rđo∣Rđo.100%\delta = \dfrac{\left|R_{tính}-R_{đo}\right|}{R_{đo}}.100\%

Tính cho từng hạt nhân (bán kính tính theo đơn vị 10−1510^{-15} m):

- Hydrogen (A=1)(A=1): Rtıˊnh=1,2.13=1,2R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{1}=1,2 ; Rđo=0,9R_{đo}=0,9 ; δ≈33%\delta\approx 33\%
- Helium (A=4)(A=4): Rtıˊnh=1,2.43=1,9R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{4}=1,9 ; Rđo=1,7R_{đo}=1,7 ; δ≈12%\delta\approx 12\%
- Oxigen (A=16)(A=16): Rtıˊnh=1,2.163=3,0R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{16}=3,0 ; Rđo=2,7R_{đo}=2,7 ; δ≈12%\delta\approx 12\%
- Silicon (A=28)(A=28): Rtıˊnh=1,2.283=3,6R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{28}=3,6 ; Rđo=3,1R_{đo}=3,1 ; δ≈17%\delta\approx 17\%
- Sắt (A=56)(A=56): Rtıˊnh=1,2.563=4,6R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{56}=4,6 ; Rđo=3,7R_{đo}=3,7 ; δ≈24%\delta\approx 24\%
- Cadimium (A=114)(A=114): Rtıˊnh=1,2.1143=5,8R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{114}=5,8 ; Rđo=4,6R_{đo}=4,6 ; δ≈26%\delta\approx 26\%
- Vàng (A=197)(A=197): Rtıˊnh=1,2.1973=7,0R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{197}=7,0 ; Rđo=5,4R_{đo}=5,4 ; δ≈29%\delta\approx 29\%
- Uranium (A=238)(A=238): Rtıˊnh=1,2.2383=7,4R_{tính}=1,2.\sqrt[3]{238}=7,4 ; Rđo=5,9R_{đo}=5,9 ; δ≈26%\delta\approx 26\%

Bảng so sánh (10−15 m)(10^{-15}\ \text{m}):

| Hạt nhân | AA | RđoR_{đo} | RtıˊnhR_{tính} | δ\delta |
|---|---|---|---|---|
| H | 1 | 0,9 | 1,2 | 33% |
| He | 4 | 1,7 | 1,9 | 12% |
| O | 16 | 2,7 | 3,0 | 12% |
| Si | 28 | 3,1 | 3,6 | 17% |
| Fe | 56 | 3,7 | 4,6 | 24% |
| Cd | 114 | 4,6 | 5,8 | 26% |
| Au | 197 | 5,4 | 7,0 | 29% |
| U | 238 | 5,9 | 7,4 | 26% |

Nhận xét:

- Với mọi hạt nhân, công thức (21.1) cho kết quả cùng bậc độ lớn (∼10−15\sim 10^{-15} m) với giá trị đo, và tái hiện đúng quy luật R∝A13R\propto A^{\frac{1}{3}}: bán kính tăng dần theo số khối. Có thể kiểm tra lại bằng tỉ số r0=RđoA3r_0=\dfrac{R_{đo}}{\sqrt[3]{A}} — với các hạt nhân từ He trở đi, tỉ số này gần như không đổi (khoảng 1,0.10−151,0.10^{-15} m), chứng tỏ sự phụ thuộc A1/3A^{1/3} là hợp lí.
- Hạt nhân Hydrogen (A=1)(A=1) có sai lệch lớn nhất (≈33%)(\approx 33\%). Đúng như nhận định của SGK, công thức (21.1) chỉ là công thức gần đúng, mô tả tốt hơn (sai số ổn định hơn) với các hạt nhân có A>12A>12 (từ Oxigen trở đi), còn với các hạt nhân rất nhẹ như H, He thì độ chính xác kém hơn.

Kết luận: Công thức (21.1) phản ánh đúng quy luật bán kính hạt nhân tỉ lệ với A1/3A^{1/3} và cho giá trị cùng bậc với số liệu đo; nó là công thức gần đúng, dùng tốt hơn cho các hạt nhân có số khối A>12A>12.

Đáp số

RtıˊnhR_{tính} (đơn vị 10−1510^{-15} m): H ≈ 1,2 · He ≈ 1,9 · O ≈ 3,0 · Si ≈ 3,6 · Fe ≈ 4,6 · Cd ≈ 5,8 · Au ≈ 7,0 · U ≈ 7,4. Công thức cho đúng bậc độ lớn và quy luật R∝A1/3R\propto A^{1/3}; sai lệch lớn nhất ở H (A=1, ≈33%), chính xác hơn với A > 12 — công thức gần đúng (đpcm).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.