Giải Câu hỏi trang 69 SGK Vật lí 12
Đề bài
Hãy xác định chiều quấn của cuộn dây (2) trong thí nghiệm 2 (Hình 16.7) và vận dụng định luật Lenz để kiểm chứng chiều dòng điện cảm ứng trong cuộn dây này khi đóng hoặc ngắt khoá K (4).
Ảnh chụp bộ dụng cụ thí nghiệm 2 đã lắp thành mạch điện kín. Các thiết bị được đánh số và bố trí như sau:
- (3) Điện kế: đặt ở bên trái, là một đồng hồ có mặt chia độ và kim chỉ thị, dùng để phát hiện dòng điện cảm ứng.
- (2) Cuộn dây dẫn và (1) Nam châm điện: đặt ở giữa, cạnh nhau. Nam châm điện (1) là một lõi có cuộn dây quấn quanh; cuộn dây (2) được đặt sát/lồng với nam châm điện (1) sao cho từ thông của nam châm điện xuyên qua cuộn dây (2).
- (5) Nguồn điện: hộp đặt ở phía trên bên phải, cấp điện cho mạch chứa nam châm điện (1).
- (6) Biến trở: đặt ở bên phải, dưới nguồn điện, dùng để thay đổi cường độ dòng điện qua nam châm điện (1).
- (4) Khoá K: công tắc đặt ở ngoài cùng bên phải, dùng để đóng/ngắt dòng điện qua nam châm điện (1).
Mạch được nối thành hai nhánh: nhánh thứ nhất gồm nguồn điện (5) – biến trở (6) – khoá K (4) – nam châm điện (1) nối tiếp nhau; nhánh thứ hai gồm cuộn dây (2) nối kín với điện kế (3). Khi đóng hoặc ngắt khoá K (4), dòng điện trong nam châm điện (1) thay đổi làm từ thông qua cuộn dây (2) biến thiên, khiến kim điện kế (3) lệch khỏi vạch số 0.
Lời giải
Nhận xét chung về bố trí thí nghiệm
Trong thí nghiệm 2 (Hình 16.7), nam châm điện (1) và cuộn dây (2) được đặt sát (lồng chung một lõi), nên toàn bộ từ thông do nam châm điện (1) sinh ra đều xuyên qua các vòng của cuộn dây (2). Khi đóng hoặc ngắt khoá K (4), cường độ dòng điện qua nam châm điện (1) thay đổi cảm ứng từ của nó thay đổi từ thông qua cuộn dây (2) biến thiên, làm xuất hiện dòng điện cảm ứng trong nhánh kín gồm cuộn (2) và điện kế (3), khiến kim điện kế lệch khỏi vạch 0.
Xác định chiều quấn của cuộn dây (2)
Quan sát trực tiếp đầu dây đi vào và đi ra của cuộn (2) để biết các vòng dây được quấn theo chiều nào (ví dụ: nhìn từ phía nam châm điện (1), các vòng dây quấn theo chiều kim đồng hồ). Chiều quấn này, cùng với cách nối hai đầu cuộn (2) vào điện kế (3), quy ước cho ta biết: dòng cảm ứng chạy theo chiều nào thì kim điện kế lệch sang phải, chiều ngược lại thì kim lệch sang trái. Nhờ đó ta dự đoán được chiều lệch của kim ứng với mỗi chiều dòng cảm ứng.
Gọi chiều của cảm ứng từ do nam châm điện (1) tạo ra (xuyên qua cuộn (2)) là chiều của . Ta áp dụng định luật Lenz: *dòng điện cảm ứng có chiều sao cho từ trường cảm ứng của nó chống lại nguyên nhân sinh ra nó* (tức chống lại sự biến thiên của từ thông qua cuộn (2)).
a) Khi đóng khoá K (4)
Dòng điện qua nam châm điện (1) tăng nhanh từ đến giá trị ổn định cảm ứng từ tăng từ thông qua cuộn (2) tăng ().
Theo định luật Lenz, dòng cảm ứng trong cuộn (2) phải sinh ra từ trường cảm ứng ngược chiều với (để chống lại sự tăng của từ thông). Dùng quy tắc nắm tay phải cho cuộn (2) với ngược chiều , kết hợp với chiều quấn đã xác định ở trên, ta suy ra được chiều cụ thể của trong các vòng dây, và từ đó biết kim điện kế (3) lệch về một phía (giả sử về phía trái vạch 0).
b) Khi ngắt khoá K (4)
Dòng điện qua nam châm điện (1) giảm nhanh về cảm ứng từ giảm từ thông qua cuộn (2) giảm ().
Theo định luật Lenz, dòng cảm ứng phải sinh ra từ trường cảm ứng cùng chiều với (để chống lại sự giảm của từ thông, duy trì từ thông cũ). Vì bây giờ cùng chiều — ngược với trường hợp đóng K — nên chiều dòng trong cuộn (2) ngược lại so với khi đóng K. Do đó kim điện kế (3) lệch về phía ngược lại (về phía phải vạch 0).
Kết luận kiểm chứng: Khi đóng K và khi ngắt K, từ thông qua cuộn (2) biến thiên theo hai chiều trái ngược nhau, nên dòng điện cảm ứng (và chiều lệch của kim điện kế) trong hai lần cũng ngược chiều nhau. Kết quả dự đoán từ định luật Lenz phù hợp với chiều lệch của kim điện kế quan sát được trong thí nghiệm, qua đó chứng tỏ chiều quấn của cuộn (2) đã xác định là đúng.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.