Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Hoạt động trang 62 SGK Vật lí 12

Bài 15. Lực từ. Cảm ứng từ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Sử dụng quy tắc bàn tay trái để kiểm chứng chiều của lực từ tác dụng lên thanh kim loại M1M2M_1M_2 trong Hình 15.2.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 62 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình vẽ một nam châm chữ U (hình móng ngựa) đặt thẳng đứng, miệng quay lên trên. Cực của hai nhánh nam châm được tô màu: nhánh bên trái là cực Bắc N (màu đỏ), nhánh bên phải là cực Nam S (màu xanh). Giữa hai nhánh có một thanh kim loại (đoạn dây dẫn) thẳng M1M2M_1M_2 nằm ngang vắt qua khe giữa hai cực; thanh được treo bằng hai dây dẫn thẳng đứng nối lên hai điểm cố định O1O_1 (phía trên bên trái) và O2O_2 (phía trên bên phải). Dòng điện cường độ II chạy từ điểm treo O1O_1, qua thanh kim loại theo chiều từ M1M_1 (đầu bên trái) đến M2M_2 (đầu bên phải), rồi đi ra ở O2O_2. Vì cảm ứng từ B⃗\vec{B} của nam châm có chiều đi ra từ cực Bắc N và đi vào cực Nam S, nên trong khe giữa hai cực, B⃗\vec{B} nằm ngang và hướng từ trái (N) sang phải (S), vuông góc với thanh M1M2M_1M_2. Trên hình, lực từ F⃗\vec{F} tác dụng lên thanh được biểu diễn bằng một mũi tên thẳng đứng hướng lên trên (điểm đặt tại trung điểm MM của thanh). Như vậy ba đại lượng vuông góc với nhau từng đôi một: dòng điện II nằm theo phương ngang (dọc thanh M1M2M_1M_2), cảm ứng từ B⃗\vec{B} nằm ngang vuông góc với dòng điện (hướng từ N sang S), và lực từ F⃗\vec{F} hướng thẳng đứng lên trên.

Lời giải

Áp dụng quy tắc bàn tay trái để kiểm chứng chiều của lực từ F⃗\vec{F} tác dụng lên thanh M1M2M_1M_2.

Bước 1. Xác định ba phương vuông góc.

Theo hình vẽ, ba đại lượng đôi một vuông góc với nhau:
- Dòng điện II chạy dọc theo thanh, theo chiều từ M1M_1 sang M2M_2.
- Cảm ứng từ B⃗\vec{B} đi ra từ cực Bắc N và đi vào cực Nam S, tức là nằm ngang và hướng từ N (trái) sang S (phải), vuông góc với thanh M1M2M_1M_2.
- Lực từ F⃗\vec{F} cần kiểm chứng được vẽ hướng thẳng đứng lên trên.

Bước 2. Phát biểu quy tắc bàn tay trái.

Đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ (vectơ B⃗\vec{B}) hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến các ngón tay chỉ chiều dòng điện II; khi đó ngón tay cái choãi ra 90∘90^\circ chỉ chiều của lực từ F⃗\vec{F} tác dụng lên dây dẫn.

Bước 3. Vận dụng vào thanh M1M2M_1M_2.

- Hướng lòng bàn tay trái đón các đường sức từ B⃗\vec{B} (tức là cho B⃗\vec{B} đi từ N sang S xuyên vào lòng bàn tay).
- Xoay cho bốn ngón tay chỉ theo chiều dòng điện, từ M1M_1 đến M2M_2.
- Khi đó ngón tay cái choãi ra chỉ thẳng đứng hướng lên trên.

Bước 4. Kết luận.

Chiều lực từ xác định bằng quy tắc bàn tay trái (hướng thẳng đứng lên trên) trùng khớp với chiều mũi tên F⃗\vec{F} biểu diễn trên Hình 15.2. Vậy chiều của lực từ tác dụng lên thanh M1M2M_1M_2 đã được kiểm chứng là đúng (đpcm).

*Nhận xét:* Độ lớn của lực từ được tính bởi F=BIlsin⁡αF = BIl\sin\alpha, với α=90∘\alpha = 90^\circ là góc giữa B⃗\vec{B} và dòng điện nên F=BIlF = BIl. Thanh M1M2M_1M_2 chịu lực đẩy lên trên nên bị nâng lên, phù hợp với quan sát thực nghiệm.

Đáp số

Lực từ F⃗\vec{F} hướng thẳng đứng lên trên, đúng như hình vẽ (đpcm)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.