Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Bài 3 trang 59 SGK Vật lí 11

Bài 15. Thực hành: Đo tốc độ truyền âm   Đã kiểm

Đề bài

Tiếp tục kéo pit-tông di chuyển trong ống thuỷ tinh, cho đến lúc lại nghe được âm thanh to nhất. Xác định vị trí của pit-tông mà âm thanh nghe được là to nhất lần 2. Đo chiều dài cột khí l2l_2. Ghi số liệu vào vở theo mẫu Bảng 15.1.

Thực hiện thao tác thêm hai lần nữa.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 59 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bảng 15.1 là bảng mẫu ghi số liệu thí nghiệm, phía trên bảng có dòng "Tần số nguồn âm f=...±...f = ... \pm ... Hz". Bảng gồm 6 cột: cột 1 "Chiều dài cột không khí khi âm to nhất (mm)", cột 2 "Lần 1", cột 3 "Lần 2", cột 4 "Lần 3", cột 5 "Giá trị trung bình (ll)", cột 6 "Sai số Δl\Delta l". Bảng có 2 hàng số liệu để trống (điền dấu ?): hàng thứ nhất ứng với chiều dài cột khí l1l_1 (vị trí âm to nhất lần 1), hàng thứ hai ứng với chiều dài cột khí l2l_2 (vị trí âm to nhất lần 2); mỗi hàng ghi các giá trị đo được ở Lần 1, Lần 2, Lần 3, rồi tính giá trị trung bình và sai số tương ứng.

| Chiều dài cột không khí khi âm to nhất (mm) | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Giá trị trung bình (ll) | Sai số Δl\Delta l |
|---|---|---|---|---|---|
| l1l_1 | ? | ? | ? | ? | ? |
| l2l_2 | ? | ? | ? | ? | ? |

Lời giải

Cơ sở của phép đo

Ống thuỷ tinh có pit-tông tạo thành một cột không khí một đầu kín (mặt pit-tông) và một đầu hở (miệng ống đặt gần nguồn âm). Âm nghe được to nhất khi trong cột khí xảy ra sóng dừng cộng hưởng: miệng ống là một bụng sóng, mặt pit-tông là một nút sóng.

Điều kiện cộng hưởng của cột khí một đầu kín, một đầu hở:
l=(2k+1)λ4(k=0,1,2,…)l = (2k+1)\frac{\lambda}{4}\qquad(k = 0, 1, 2, \ldots)

- Vị trí âm to nhất lần 1 (cột khí ngắn nhất) ứng với k=0k=0: l1=λ4l_1 = \dfrac{\lambda}{4}.
- Vị trí âm to nhất lần 2 ứng với k=1k=1: l2=3λ4l_2 = \dfrac{3\lambda}{4}.

Khoảng cách giữa hai vị trí pit-tông cho âm to nhất liên tiếp:
l2−l1=3λ4−λ4=λ2.l_2 - l_1 = \frac{3\lambda}{4} - \frac{\lambda}{4} = \frac{\lambda}{2}.

a) Xác định vị trí âm to nhất lần 2 và đo l2l_2

- Từ vị trí âm to nhất lần 1, tiếp tục kéo chậm pit-tông ra xa miệng ống (cột khí dài thêm), vừa kéo vừa lắng nghe.
- Khi âm thanh lại to lên rõ rệt rồi đạt cực đại thì dừng lại: đó là vị trí cộng hưởng thứ hai (k=1k=1).
- Đọc trên thước gắn với ống chiều dài cột khí lúc này, được l2l_2 (ứng với l2=3λ4l_2 = \dfrac{3\lambda}{4}).
- Lặp lại toàn bộ thao tác thêm 2 lần nữa, mỗi vị trí l1l_1 và l2l_2 đo đủ 3 lần để lấy giá trị trung bình và ước lượng sai số.

b) Ghi số liệu và xử lí theo mẫu Bảng 15.1

Giá trị trung bình của mỗi chiều dài:
lˉ=l(1)+l(2)+l(3)3.\bar{l} = \frac{l^{(1)} + l^{(2)} + l^{(3)}}{3}.

Sai số tuyệt đối trung bình:
Δl=∣l(1)−lˉ∣+∣l(2)−lˉ∣+∣l(3)−lˉ∣3.\Delta l = \frac{\left|l^{(1)}-\bar{l}\right| + \left|l^{(2)}-\bar{l}\right| + \left|l^{(3)}-\bar{l}\right|}{3}.

*Ví dụ minh hoạ với nguồn âm f=440±1f = 440 \pm 1 Hz (số liệu cụ thể tuỳ bộ thí nghiệm, cách tính giữ nguyên):*

| Chiều dài cột khí khi âm to nhất (mm) | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Trung bình lˉ\bar{l} | Sai số Δl\Delta l |
|---|---|---|---|---|---|
| l1l_1 | 195 | 194 | 196 | 195 | 1 |
| l2l_2 | 585 | 584 | 586 | 585 | 1 |

Viết kết quả đo:
l1=195±1 (mm);l2=585±1 (mm).l_1 = 195 \pm 1\ \text{(mm)};\qquad l_2 = 585 \pm 1\ \text{(mm)}.

c) Kiểm tra lại

Từ l2−l1=λ2l_2 - l_1 = \dfrac{\lambda}{2}:
λ=2 (l2−l1)=2 (585−195)=780 mm=0,78 m.\lambda = 2\,(l_2 - l_1) = 2\,(585 - 195) = 780\ \text{mm} = 0{,}78\ \text{m}.

Tốc độ truyền âm:
v=λf=0,78×440≈343 m/s,v = \lambda f = 0{,}78 \times 440 \approx 343\ \text{m/s},

phù hợp với tốc độ truyền âm trong không khí ở nhiệt độ phòng (≈340\approx 340 m/s), chứng tỏ số liệu và cách xử lí hợp lí.

Đáp số

Kéo tiếp pit-tông ra xa miệng ống đến khi âm lại to nhất (cộng hưởng lần 2, l2=3λ/4l_2 = 3\lambda/4); đọc chiều dài cột khí được l2l_2Ví dụ minh hoạ: l1=195±1l_1 = 195 \pm 1 mm; l2=585±1l_2 = 585 \pm 1 mm (trung bình 3 lần đo, Δl\Delta l là sai số tuyệt đối trung bình)Kiểm tra: λ=2(l2−l1)=0,78\lambda = 2(l_2 - l_1) = 0{,}78 m ⇒v=λf≈343\Rightarrow v = \lambda f \approx 343 m/s, phù hợp ≈340\approx 340 m/s

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.