Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi 3 trang 27 SGK Vật lí 11

Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Một con lắc dài 44 cm được treo vào trần của một toa xe lửa. Con lắc bị kích động mỗi khi bánh của toa xe gặp chỗ nối nhau giữa các thanh ray. Hỏi tàu chạy thẳng đều với tốc độ bằng bao nhiêu thì biên độ dao động của con lắc sẽ lớn nhất? Cho biết chiều dài của mỗi thanh ray là 12,5 m. Lấy g=9,8 m/s2g = 9,8 \ \text{m/s}^2.

Lời giải

Phân tích hiện tượng:

Mỗi khi bánh xe gặp chỗ nối giữa hai thanh ray, con lắc nhận một "cú hích" tuần hoàn. Đây là ngoại lực cưỡng bức tác dụng lên con lắc. Biên độ dao động cưỡng bức của con lắc lớn nhất khi xảy ra hiện tượng cộng hưởng, tức là khi chu kì của lực cưỡng bức bằng chu kì dao động riêng của con lắc.

Bước 1. Chu kì dao động riêng của con lắc đơn:

T0=2πlg=2π0,449,8≈1,33 sT_0 = 2\pi\sqrt{\dfrac{l}{g}} = 2\pi\sqrt{\dfrac{0{,}44}{9{,}8}} \approx 1{,}33\ \text{s}

Bước 2. Chu kì của lực cưỡng bức:

Cứ sau mỗi đoạn đường bằng chiều dài một thanh ray d=12,5d = 12{,}5 m, con lắc lại nhận một cú hích. Với tốc độ vv không đổi, chu kì của lực cưỡng bức là:

T=dvT = \dfrac{d}{v}

Bước 3. Điều kiện cộng hưởng (T=T0T = T_0):

dv=T0 ⇒ v=dT0=12,51,33≈9,4 m/s\dfrac{d}{v} = T_0 \ \Rightarrow\ v = \dfrac{d}{T_0} = \dfrac{12{,}5}{1{,}33} \approx 9{,}4\ \text{m/s}

Kết luận: Khi tàu chạy với tốc độ khoảng v≈9,4 m/sv \approx 9{,}4\ \text{m/s} (tức khoảng 3434 km/h) thì biên độ dao động của con lắc đạt giá trị lớn nhất.

*Kiểm tra lại:* T0=2π0,44/9,8=1,331T_0 = 2\pi\sqrt{0{,}44/9{,}8} = 1{,}331 s; v=12,5/1,331=9,39≈9,4v = 12{,}5/1{,}331 = 9{,}39 \approx 9{,}4 m/s. Đáp số phù hợp.

Đáp số

v ≈ 9,4 m/s (≈ 34 km/h)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.