Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Câu hỏi trang 56 SGK Vật lí 10

Bài 13. Tổng hợp và phân tích lực. Cân bằng lực   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hai tàu kéo giống nhau dùng dây cáp để kéo một tàu chở hàng bị chết máy vào cảng bằng hai lực F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2} như hình dưới đây.

– Tàu chở hàng sẽ chuyển động theo hướng nào?

– Làm thế nào để tính được độ lớn của lực kéo tác dụng lên tàu chở hàng?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 56 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình vẽ một tàu chở hàng lớn bị chết máy đang được hai tàu kéo nhỏ kéo vào cảng bằng hai dây cáp. Hai dây cáp nối từ mũi tàu chở hàng tới hai tàu kéo, tạo thành hai lực kéo: lực F1⃗\vec{F_1} hướng chếch lên trên về phía trước (tàu kéo phía trên) và lực F2⃗\vec{F_2} hướng chếch xuống dưới về phía trước (tàu kéo phía dưới, có ghi chú "Tàu kéo"). Hai lực F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2} hợp với nhau một góc, cùng kéo tàu chở hàng tiến về phía trước.

Lời giải

a) Hướng chuyển động của tàu chở hàng

Tàu chở hàng chịu tác dụng đồng thời của hai lực kéo F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2}. Theo quy tắc tổng hợp lực (quy tắc hình bình hành), hai lực này được thay thế bằng một lực duy nhất là hợp lực F⃗\vec{F}:
F⃗=F1⃗+F2⃗\vec{F} = \vec{F_1} + \vec{F_2}

Vì hai tàu kéo giống nhau nên hai lực kéo có độ lớn bằng nhau: F1=F2F_1 = F_2. Khi đó hình bình hành tạo bởi F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2} là một hình thoi, nên hợp lực F⃗\vec{F} nằm trên đường phân giác của góc hợp bởi hai lực F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2} (trùng với trục đối xứng giữa hai dây cáp, tức hướng thẳng về phía trước, vào cảng).

Vậy tàu chở hàng sẽ chuyển động theo hướng của hợp lực F⃗\vec{F}, tức là theo phương nằm giữa hai dây cáp, hướng tiến về phía trước (vào cảng).

b) Cách tính độ lớn của lực kéo tác dụng lên tàu chở hàng

Độ lớn lực kéo tổng cộng chính là độ lớn hợp lực FF. Gọi α\alpha là góc hợp bởi hai lực F1⃗\vec{F_1} và F2⃗\vec{F_2}. Áp dụng công thức tính độ lớn hợp lực của hai lực đồng quy:
F=F12+F22+2F1F2cos⁡αF = \sqrt{F_1^2 + F_2^2 + 2F_1 F_2 \cos\alpha}

Vì F1=F2F_1 = F_2, đặt chung là F1F_1, ta rút gọn:
F=2F12+2F12cos⁡α=2F12(1+cos⁡α)F = \sqrt{2F_1^2 + 2F_1^2\cos\alpha} = \sqrt{2F_1^2(1+\cos\alpha)}

Dùng hệ thức 1+cos⁡α=2cos⁡2α21+\cos\alpha = 2\cos^2\dfrac{\alpha}{2}:
F=2F12⋅2cos⁡2α2=2F1cos⁡α2F = \sqrt{2F_1^2 \cdot 2\cos^2\dfrac{\alpha}{2}} = 2F_1\cos\dfrac{\alpha}{2}

Như vậy, chỉ cần biết độ lớn mỗi lực kéo F1=F2F_1 = F_2 và góc α\alpha giữa hai dây cáp, ta tính được độ lớn lực kéo tác dụng lên tàu chở hàng theo công thức F=2F1cos⁡α2F = 2F_1\cos\dfrac{\alpha}{2} (hoặc tổng quát F=F12+F22+2F1F2cos⁡αF = \sqrt{F_1^2 + F_2^2 + 2F_1F_2\cos\alpha}).

Đáp số

Tàu chuyển động theo hướng hợp lực F⃗=F1⃗+F2⃗\vec{F}=\vec{F_1}+\vec{F_2}, nằm trên đường phân giác góc giữa hai dây cáp (tiến về phía trước, vào cảng)F=F12+F22+2F1F2cos⁡α=2F1cos⁡α2F=\sqrt{F_1^2+F_2^2+2F_1F_2\cos\alpha}=2F_1\cos\dfrac{\alpha}{2} (vì F1=F2F_1=F_2), với α\alpha là góc giữa hai lực kéo

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.