Giải Bài 4.30 trang 82 SGK Toán 9
Đề bài
ĐỐ VUI. Chu vi Trái Đất bằng bao nhiêu?
Vào khoảng năm 200 trước Công nguyên, Eratosthenes (Ơ-ra-tô-xten), một nhà toán học và thiên văn học người Hy Lạp, đã ước lượng được "chu vi" của Trái Đất (chu vi của đường Xích Đạo) nhờ hai quan sát sau:
1. Hồi đó, hằng năm cứ vào trưa ngày Hạ chí (21/6), người ta thấy tia sáng mặt trời chiếu thẳng xuống đáy một cái giếng sâu nổi tiếng ở thành phố Syene (Xy-en), tức là tia sáng chiếu thẳng đứng.
2. Cũng vào trưa một ngày Hạ chí, ở thành phố Alexandria (A-lếch-xăng-đri-a) cách Syene 800 km, Eratosthenes thấy một tháp cao 25 m có bóng trên mặt đất dài 3,1 m.
Từ hai quan sát trên, ông có thể tính xấp xỉ "chu vi" của Trái Đất như thế nào? (trên Hình 4.38, điểm là tâm Trái Đất, điểm tượng trưng cho thành phố Syene, điểm tượng trưng cho thành phố Alexandria, điểm là đỉnh của tháp, bóng của tháp trên mặt đất được coi là đoạn thẳng ).
Hình 4.38: Trái Đất hình cầu với tâm . Tia sáng mặt trời (các đường song song) từ Mặt Trời chiếu tới. Tại điểm (Syene) tia sáng đi thẳng vào tâm (thẳng đứng). Tại điểm (Alexandria) gần , có tháp cao 25 m với đỉnh ; tia sáng qua đỉnh tạo bóng dài 3,1 m trên mặt đất. Các bán kính và hợp với nhau một góc ở tâm. Khoảng cách cung km.
Lời giải
Phân tích. Tháp dựng thẳng đứng tại nên ba điểm , , thẳng hàng; bóng nằm trên mặt đất nên tại . Vậy tam giác vuông tại với m, m.
Bước 1. Tính góc .
Xét tam giác vuông tại , ta có:
suy ra
Bước 2. Chứng tỏ .
Vì Mặt Trời ở rất xa nên các tia nắng coi như song song với nhau. Tại Syene, tia nắng chiếu thẳng đứng, tức là nằm trên đường thẳng ; do đó tia nắng đi qua đỉnh tháp song song với đường thẳng .
Đường thẳng cắt hai đường thẳng song song ấy, tạo ra hai góc so le trong là và . Do đó:
Bước 3. Tính "chu vi" Trái Đất.
Cung km ứng với góc ở tâm , còn cả đường Xích Đạo (chu vi ) ứng với góc ở tâm . Vì độ dài cung tỉ lệ thuận với số đo góc ở tâm nên:
Kết luận. Chu vi Trái Đất xấp xỉ km, tức vào khoảng km — rất gần với số đo ngày nay (chu vi Xích Đạo khoảng km).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.