Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Vận dụng 3 trang 25 SGK Toán 12

Bài 13. Ứng dụng hình học của tích phân   Đã kiểm chéo

Đề bài

a) Tính thể tích của khối tròn xoay sinh ra khi quay hình thang vuông OABCOABC trong mặt phẳng OxyOxy với OA=hOA = h, AB=RAB = R và OC=rOC = r, quanh trục OxOx (H.4.28).

b) Từ công thức thu được ở câu a, hãy rút ra công thức tính thể tích của khối nón có bán kính đáy bằng RR và chiều cao hh.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 25 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.28: Hệ trục toạ độ OxyOxy. Hình thang vuông OABCOABC với OO là gốc toạ độ, AA nằm trên trục OxOx với OA=hOA = h, ABAB vuông góc với OxOx tại AA với AB=RAB = R, OCOC nằm trên trục OyOy với OC=rOC = r. Cạnh CBCB là đường xiên (kéo dài về phía trái gặp trục tại điểm DD). Khi quay quanh OxOx sinh ra khối nón cụt.

Lời giải

a) Thể tích khối nón cụt

Chọn hệ trục OxyOxy như hình vẽ. Ta có O(0;0)O(0;0), A(h;0)A(h;0), B(h;R)B(h;R) và C(0;r)C(0;r).

Cạnh CBCB là đoạn thẳng nối C(0;r)C(0;r) với B(h;R)B(h;R), nằm trên đường thẳng có phương trình:

y=r+R−rh x,x∈[0;h].y = r + \frac{R-r}{h}\,x,\qquad x\in[0;h].

Khi quay hình thang vuông OABCOABC quanh trục OxOx, phần giới hạn bởi đường thẳng CBCB, trục OxOx và hai đường thẳng x=0x=0, x=hx=h sinh ra khối tròn xoay (khối nón cụt). Áp dụng công thức thể tích khối tròn xoay:

V=π∫0hy2 dx=π∫0h(r+R−rh x)2dx.V = \pi\int_{0}^{h} y^{2}\,dx = \pi\int_{0}^{h}\left(r + \frac{R-r}{h}\,x\right)^{2}dx.

Đặt u=r+R−rh xu = r + \dfrac{R-r}{h}\,x thì du=R−rh dxdu = \dfrac{R-r}{h}\,dx, tức dx=hR−r dudx = \dfrac{h}{R-r}\,du. Khi x=0x=0 thì u=ru=r; khi x=hx=h thì u=Ru=R. Do đó:

V=π∫rRu2⋅hR−r du=πhR−r⋅u33∣rR=πh3⋅R3−r3R−r.V = \pi\int_{r}^{R} u^{2}\cdot\frac{h}{R-r}\,du = \frac{\pi h}{R-r}\cdot\left.\frac{u^{3}}{3}\right|_{r}^{R} = \frac{\pi h}{3}\cdot\frac{R^{3}-r^{3}}{R-r}.

Vì R3−r3=(R−r)(R2+Rr+r2)R^{3}-r^{3} = (R-r)(R^{2}+Rr+r^{2}) nên:

V=πh3(R2+Rr+r2).\boxed{V = \frac{\pi h}{3}\left(R^{2}+Rr+r^{2}\right).}

b) Suy ra thể tích khối nón

Khối nón có bán kính đáy RR và chiều cao hh là trường hợp riêng của khối nón cụt khi bán kính đáy nhỏ bằng 00, tức là cho r=0r = 0 trong công thức ở câu a):

V=πh3(R2+R⋅0+02)=13πR2h.V = \frac{\pi h}{3}\left(R^{2}+R\cdot 0+0^{2}\right) = \frac{1}{3}\pi R^{2} h.

Vậy thể tích khối nón có bán kính đáy RR và chiều cao hh là V=13πR2hV = \dfrac{1}{3}\pi R^{2}h.

Đáp số

V=πh3(R2+Rr+r2)V=\dfrac{\pi h}{3}\left(R^{2}+Rr+r^{2}\right)V=13πR2hV=\dfrac{1}{3}\pi R^{2}h

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.