Sách giáo khoa Toán 10 Tập hai

Giải Vận dụng 1 trang 45 SGK Toán 10

Bài 21. Đường tròn trong mặt phẳng tọa độ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Bên trong một hồ bơi, người ta dự định thiết kế hai bể sục nửa hình tròn bằng nhau và một bể sục hình tròn (H.7.15a) để người bơi có thể ngồi tựa lưng vào thành các bể sục thư giãn. Hãy tìm bán kính của các bể sục để tổng chu vi của ba bể là 32 m mà tổng diện tích (chiếm hồ bơi) là nhỏ nhất. Trong tính toán, lấy π=3,14\pi = 3{,}14, độ dài tính theo mét và làm tròn tới chữ số thập phân thứ hai.

Hướng dẫn

– Gọi bán kính bể hình tròn và bể nửa hình tròn tương ứng là xx, yy (m). Khi đó, tổng chu vi ba bể là 32 m khi và chỉ khi
1,57x+2,57y−8=01{,}57x + 2{,}57y - 8 = 0.

– Gọi tổng diện tích của ba bể sục là SS (m2\text{m}^2). Khi đó
x2+y2=S3,14x^2 + y^2 = \dfrac{S}{3{,}14}.

– Trong mặt phẳng toạ độ OxyOxy, xét đường tròn (C)(C): x2+y2=S3,14x^2 + y^2 = \dfrac{S}{3{,}14} có tâm O(0;0)O(0; 0), bán kính R=S3,14R = \sqrt{\dfrac{S}{3{,}14}} và đường thẳng Δ\Delta: 1,57x+2,57y−8=01{,}57x + 2{,}57y - 8 = 0. Khi đó bài toán được chuyển thành: Tìm RR nhỏ nhất để (C)(C) và Δ\Delta có ít nhất một điểm chung, với hoành độ và tung độ đều là các số dương (H.7.15b).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 45 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 7.15a: Sơ đồ hồ bơi hình chữ nhật nhìn từ trên xuống, bên trong có hai bể sục nửa hình tròn bằng nhau (vẽ nét đỏ ở hai góc trên) và một bể sục hình tròn (vẽ nét đỏ ở phía dưới). Xung quanh có ghế tắm nắng và cây xanh. Hình 7.15b: Hệ trục toạ độ OxyOxy, đường tròn (C)(C) tâm O(0;0)O(0;0) màu đỏ, đường thẳng Δ\Delta màu xanh tiếp xúc (cắt) đường tròn, HH là chân đường vuông góc hạ từ OO xuống Δ\Delta (góc vuông đánh dấu tại HH), Δ\Delta đi qua góc phần tư thứ nhất với hoành độ và tung độ dương.

Lời giải

Thiết lập bài toán

Gọi bán kính bể sục hình tròn là xx (m) và bán kính mỗi bể sục nửa hình tròn là yy (m), với x>0,  y>0x>0,\;y>0.

- Chu vi bể hình tròn: 2πx2\pi x.
- Chu vi mỗi bể nửa hình tròn (gồm nửa đường tròn và đường kính): πy+2y\pi y + 2y; hai bể bằng nhau nên tổng là 2(πy+2y)=2πy+4y2(\pi y + 2y)=2\pi y + 4y.

Tổng chu vi ba bể bằng 32 m:
2πx+2πy+4y=32.2\pi x + 2\pi y + 4y = 32.
Thay π=3,14\pi = 3{,}14:   6,28x+6,28y+4y=32\;6{,}28x + 6{,}28y + 4y = 32, tức 6,28x+10,28y=326{,}28x + 10{,}28y = 32. Chia hai vế cho 4:
1,57x+2,57y−8=0.(Δ)1{,}57x + 2{,}57y - 8 = 0. \quad(\Delta)

Tổng diện tích

Diện tích bể hình tròn là πx2\pi x^2; hai nửa hình tròn ghép lại cho diện tích πy2\pi y^2. Vậy tổng diện tích
S=πx2+πy2=3,14 (x2+y2)  ⇒  x2+y2=S3,14.S = \pi x^2 + \pi y^2 = 3{,}14\,(x^2+y^2)\;\Rightarrow\; x^2 + y^2 = \dfrac{S}{3{,}14}.

Chuyển về bài toán hình học

Trong mặt phẳng OxyOxy, điểm M(x;y)M(x;y) với x,y>0x,y>0 nằm trên đường thẳng Δ:  1,57x+2,57y−8=0\Delta:\;1{,}57x+2{,}57y-8=0, và x2+y2=R2x^2+y^2 = R^2 là bình phương khoảng cách từ O(0;0)O(0;0) tới MM. Do đó MM nằm trên đường tròn (C):x2+y2=R2(C):x^2+y^2=R^2 tâm OO, bán kính R=S3,14R=\sqrt{\dfrac{S}{3{,}14}}.

Bài toán trở thành: tìm RR nhỏ nhất để (C)(C) và Δ\Delta có điểm chung (với hoành độ, tung độ dương).

(C)(C) và Δ\Delta có điểm chung khi và chỉ khi d(O,Δ)≤Rd(O,\Delta)\le R. Vậy RR nhỏ nhất khi
R=d(O,Δ),R = d(O,\Delta),
nghĩa là Δ\Delta tiếp xúc (C)(C) tại chân đường vuông góc HH hạ từ OO xuống Δ\Delta.

Tính RR nhỏ nhất

R=d(O,Δ)=∣1,57⋅0+2,57⋅0−8∣1,572+2,572=82,4649+6,6049=89,0698≈83,0116≈2,66 (m).R = d(O,\Delta)=\dfrac{|1{,}57\cdot 0 + 2{,}57\cdot 0 - 8|}{\sqrt{1{,}57^2+2{,}57^2}}=\dfrac{8}{\sqrt{2{,}4649+6{,}6049}}=\dfrac{8}{\sqrt{9{,}0698}}\approx \dfrac{8}{3{,}0116}\approx 2{,}66\ (\text{m}).

Tìm x, yx,\,y (toạ độ điểm tiếp xúc HH)

HH là hình chiếu vuông góc của OO trên Δ\Delta:
H=81,572+2,572 (1,57; 2,57)=89,0698(1,57; 2,57)≈0,8820 (1,57; 2,57).H = \dfrac{8}{1{,}57^2+2{,}57^2}\,(1{,}57;\,2{,}57)=\dfrac{8}{9{,}0698}(1{,}57;\,2{,}57)\approx 0{,}8820\,(1{,}57;\,2{,}57).
Suy ra
x=0,8820⋅1,57≈1,38 (m),y=0,8820⋅2,57≈2,27 (m).x = 0{,}8820\cdot 1{,}57 \approx 1{,}38\ (\text{m}),\qquad y = 0{,}8820\cdot 2{,}57 \approx 2{,}27\ (\text{m}).
Cả hai đều dương nên HH thuộc góc phần tư thứ nhất, thoả điều kiện bài toán.

Diện tích nhỏ nhất
Smin⁡=3,14 R2=3,14⋅649,0698≈3,14⋅7,06≈22,16 (m2).S_{\min} = 3{,}14\,R^2 = 3{,}14\cdot \dfrac{64}{9{,}0698}\approx 3{,}14\cdot 7{,}06 \approx 22{,}16\ (\text{m}^2).

Kiểm tra lại: 1,57⋅1,38+2,57⋅2,27≈2,17+5,83=8,001{,}57\cdot 1{,}38 + 2{,}57\cdot 2{,}27 \approx 2{,}17 + 5{,}83 = 8{,}00 (thoả Δ\Delta).   x2+y2≈1,90+5,15=7,05\;x^2+y^2\approx 1{,}90+5{,}15 = 7{,}05 và 3,14⋅7,05≈22,163{,}14\cdot 7{,}05\approx 22{,}16 (khớp).

Kết luận: Bán kính bể sục hình tròn là x≈1,38x\approx 1{,}38 m, bán kính mỗi bể sục nửa hình tròn là y≈2,27y\approx 2{,}27 m; khi đó tổng diện tích ba bể nhỏ nhất, bằng khoảng 22,16 m222{,}16\ \text{m}^2.

Đáp số

Bể hình tròn: x ≈ 1,38 m; mỗi bể nửa hình tròn: y ≈ 2,27 m; tổng diện tích nhỏ nhất S ≈ 22,16 m²

Lưu ý: đề có thể thiếu phần cuối (chạy sang trang)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.