Sách giáo khoa Toán 10 Tập hai

Giải Bài 6.19 trang 24 SGK Toán 10

Bài tập cuối Bài 17. Dấu của tam thức bậc hai   Đã kiểm chéo

Đề bài

Xét đường tròn đường kính AB=4AB = 4 và một điểm MM di chuyển trên đoạn ABAB, đặt AM=xAM = x (H.6.19). Xét hai đường tròn đường kính AMAM và MBMB. Kí hiệu S(x)S(x) là diện tích phần hình phẳng nằm trong hình tròn lớn và nằm ngoài hai hình tròn nhỏ. Xác định các giá trị của xx để diện tích S(x)S(x) không vượt quá một nửa tổng diện tích hai hình tròn nhỏ.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 24 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 6.19: Một đường tròn lớn đường kính AB = 4, với A ở bên trái, B ở bên phải. Điểm M nằm trên đoạn AB (gần giữa), với AM = x. Bên trong đường tròn lớn có hai đường tròn nhỏ: một đường tròn đường kính AM (bên trái) và một đường tròn đường kính MB (bên phải), hai đường tròn nhỏ tiếp xúc nhau tại M. S(x) là phần diện tích nằm trong đường tròn lớn nhưng ngoài hai đường tròn nhỏ (được ghi chú ở phía trên). Trên đỉnh có đánh dấu khoảng cách tổng là 4 (ứng với AB) và khoảng cách x (ứng với AM).

Lời giải

Bước 1. Lập biểu thức S(x)S(x) và tổng diện tích hai hình tròn nhỏ

Đặt AM=xAM = x với 0<x<40 < x < 4, khi đó MB=4−xMB = 4 - x.

- Bán kính đường tròn lớn: R=2R = 2, diện tích hình tròn lớn là 4π4\pi.
- Bán kính hình tròn nhỏ đường kính AMAM: r1=x2r_1 = \dfrac{x}{2}, diện tích S1=πx24S_1 = \dfrac{\pi x^2}{4}.
- Bán kính hình tròn nhỏ đường kính MBMB: r2=4−x2r_2 = \dfrac{4-x}{2}, diện tích S2=π(4−x)24S_2 = \dfrac{\pi (4-x)^2}{4}.

Diện tích phần hình phẳng nằm trong hình tròn lớn và nằm ngoài hai hình tròn nhỏ là:

S(x)=4π−πx24−π(4−x)24=π(16−x2−16+8x−x2)4=πx(4−x)2S(x) = 4\pi - \frac{\pi x^2}{4} - \frac{\pi (4-x)^2}{4} = \frac{\pi\left(16 - x^2 - 16 + 8x - x^2\right)}{4} = \frac{\pi x(4-x)}{2}

Tổng diện tích hai hình tròn nhỏ là:

S1+S2=πx24+π(4−x)24=π(2x2−8x+16)4=π(x2−4x+8)2S_1 + S_2 = \frac{\pi x^2}{4} + \frac{\pi (4-x)^2}{4} = \frac{\pi\left(2x^2 - 8x + 16\right)}{4} = \frac{\pi\left(x^2 - 4x + 8\right)}{2}

Bước 2. Lập bất phương trình

Theo đề bài, S(x)S(x) không vượt quá một nửa tổng diện tích hai hình tròn nhỏ, tức là:

πx(4−x)2≤12⋅π(x2−4x+8)2\frac{\pi x(4-x)}{2} \leq \frac{1}{2} \cdot \frac{\pi\left(x^2 - 4x + 8\right)}{2}

Nhân cả hai vế với 4π>0\dfrac{4}{\pi} > 0, ta được:

2x(4−x)≤x2−4x+82x(4-x) \leq x^2 - 4x + 8

8x−2x2≤x2−4x+88x - 2x^2 \leq x^2 - 4x + 8

3x2−12x+8≥03x^2 - 12x + 8 \geq 0

Bước 3. Giải bất phương trình 3x2−12x+8≥03x^2 - 12x + 8 \geq 0

Tam thức f(x)=3x2−12x+8f(x) = 3x^2 - 12x + 8 có Δ′=36−24=12>0\Delta' = 36 - 24 = 12 > 0 nên có hai nghiệm phân biệt:

x1=6−233,x2=6+233x_1 = \frac{6 - 2\sqrt{3}}{3}, \qquad x_2 = \frac{6 + 2\sqrt{3}}{3}

Vì hệ số a=3>0a = 3 > 0 nên f(x)≥0f(x) \geq 0 khi và chỉ khi x≤6−233x \leq \dfrac{6 - 2\sqrt{3}}{3} hoặc x≥6+233x \geq \dfrac{6 + 2\sqrt{3}}{3}.

Bước 4. Kết hợp với điều kiện 0<x<40 < x < 4

Ta có 6−233≈0,85\dfrac{6 - 2\sqrt{3}}{3} \approx 0{,}85 và 6+233≈3,15\dfrac{6 + 2\sqrt{3}}{3} \approx 3{,}15, cả hai giá trị đều thuộc khoảng (0;4)(0; 4).

Vậy các giá trị cần tìm của xx là:

0<x≤6−233hoặc6+233≤x<40 < x \leq \frac{6 - 2\sqrt{3}}{3} \quad \text{hoặc} \quad \frac{6 + 2\sqrt{3}}{3} \leq x < 4

Đáp số

0<x≤6−2330 < x \leq \dfrac{6-2\sqrt{3}}{3} hoặc 6+233≤x<4\dfrac{6+2\sqrt{3}}{3} \leq x < 4

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.