Giải Luyện tập 1 trang 77 SGK Tiếng Việt 5
Đề bài
Tìm trong và ngoài bài đọc những từ ngữ chỉ đặc điểm của sa mạc và những từ ngữ có nghĩa trái ngược với chúng.
M: hoang vu – sầm uất
Từ *tối* và từ *lạnh* trong câu sau được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
(văn bản: Bài đọc về sa mạc Xa-ha-ra, Theo Di Li)
Gợi ý trả lời
Luyện tập 1 (trang 78)
a) Tìm từ ngữ chỉ đặc điểm của sa mạc và từ ngữ trái nghĩa với chúng
Sa mạc Xa-ha-ra là vùng đất rộng lớn, nóng bỏng, khô cằn, hoang vắng. Dựa vào bài đọc và vốn từ của em, có thể lập các cặp từ chỉ đặc điểm của sa mạc – từ trái nghĩa như sau:
- hoang vu – sầm uất (mẫu)
- nóng (bức) – lạnh (giá)
- khô (hạn) – ẩm ướt
- mênh mông / rộng lớn – nhỏ bé / chật hẹp
- khắc nghiệt – ôn hòa / hiền hòa
- cằn cỗi – màu mỡ / phì nhiêu
- vắng vẻ – đông đúc / nhộn nhịp
(Em chọn ít nhất 3–4 cặp là đạt yêu cầu; những từ chỉ đặc điểm sa mạc lấy *trong bài* như: nóng, khô, hoang vu, mênh mông, khắc nghiệt…)
b) Từ *tối* và từ *lạnh* được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
Trong câu nói về sa mạc Xa-ha-ra về đêm (ban đêm sa mạc *tối* và *lạnh*):
- Từ *tối*: chỉ trạng thái không có (hoặc có rất ít) ánh sáng khi đêm xuống → dùng với nghĩa gốc.
- Từ *lạnh*: chỉ nhiệt độ thấp, không khí giá rét của sa mạc về đêm → dùng với nghĩa gốc.
Cả hai từ đều miêu tả đặc điểm có thật, cảm nhận trực tiếp được (bóng tối, cái rét) của sa mạc, nên đều được dùng theo nghĩa gốc, không phải nghĩa chuyển.
(So sánh: *tối* trong "tối dạ", *lạnh* trong "thái độ lạnh lùng" mới là nghĩa chuyển.)
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.