Giải Dừng lại và suy ngẫm trang 119 SGK Sinh học 12
Đề bài
Quan sát Hình 22.4, hãy mô tả tóm tắt ba giai đoạn phát sinh loài người.
Hình 22.4. Sơ đồ cây phát sinh chủng loại loài người (cột số bên phải thể hiện thời gian tiến hoá – từ 6 triệu năm trước đến hiện tại). Trục thời gian bên phải đánh số từ dưới lên: 6, 5, 4, 3, 2, 1 (triệu năm) và mốc "Hiện tại". Các nhánh (từ gốc dưới cùng khoảng 6 triệu năm): Ardipithecus ramidus và Australopithecus anamensis tách sớm nhất (nhánh màu tím/đỏ, khoảng 4,5–6 triệu năm). Từ nhánh này phát sinh chi Homo (nhánh xanh dương) gồm: Homo habilis (khoảng 2–2,5 triệu năm), Homo erectus (khoảng 1,8 triệu năm), rồi tách thành Homo neanderthalensis, Homo denisova và Homo sapiens (nhánh xanh lá, tồn tại đến hiện tại). Homo neanderthalensis/denisova và Homo sapiens tách ra từ tổ tiên chung cách đây khoảng 0,55–0,76 triệu năm.
Lời giải
Dựa vào Hình 22.4 (sơ đồ cây phát sinh chủng loại loài người, trục thời gian từ khoảng 6 triệu năm trước đến hiện tại), quá trình phát sinh loài người được tóm tắt thành ba giai đoạn kế tiếp nhau:
a) Giai đoạn các dạng vượn người phương Nam (tổ tiên dạng vượn người)
- Nằm ở gốc cây phát sinh, xuất hiện sớm nhất (khoảng 4,5 – 6 triệu năm trước), đại diện là *Ardipithecus ramidus* và *Australopithecus anamensis*.
- Đã bắt đầu đứng thẳng và đi bằng hai chân nên chi trước dần được giải phóng khỏi chức năng di chuyển; tuy nhiên thể tích não còn nhỏ, chưa biết chế tạo công cụ lao động, nhiều đặc điểm còn gần với vượn.
- Từ nhóm này về sau phát sinh ra chi *Homo* (chi Người).
b) Giai đoạn người cổ (chi *Homo* trước *Homo sapiens*)
- Phát sinh từ các dạng vượn người phương Nam, gồm lần lượt: *Homo habilis* (khoảng 2 – 2,5 triệu năm trước), *Homo erectus* (khoảng 1,8 triệu năm trước), rồi tiếp tục phân nhánh thành *Homo neanderthalensis* và *Homo denisova*.
- Đặc điểm: tư thế đứng thẳng ngày càng hoàn thiện, thể tích não tăng dần; *H. habilis* biết chế tạo công cụ đá thô sơ đầu tiên, *H. erectus* chế tác công cụ hoàn thiện hơn, biết dùng lửa và phân bố rộng.
- Các dạng người cổ này về sau đều bị tuyệt chủng, không tồn tại đến ngày nay.
c) Giai đoạn người hiện đại (*Homo sapiens*)
- *Homo sapiens* (nhánh màu xanh lá) tách ra từ tổ tiên chung với *Homo neanderthalensis* / *Homo denisova* cách đây khoảng 0,55 – 0,76 triệu năm.
- Đây là loài người duy nhất còn tồn tại đến hiện tại: thể tích não lớn nhất, có tiếng nói và tư duy trừu tượng phát triển, có đời sống văn hoá – xã hội và biết chế tạo công cụ tinh xảo.
Kết luận: Ba giai đoạn phát sinh loài người theo Hình 22.4 là: (1) các dạng vượn người phương Nam → (2) người cổ thuộc chi *Homo* → (3) người hiện đại *Homo sapiens*, thể hiện quá trình tiến hoá liên tục với xu hướng tăng dần thể tích não, hoàn thiện dáng đứng thẳng và phát triển lao động, tiếng nói, tư duy.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.