Giải Câu hỏi 1 trang 20 SGK Sinh học 12
Đề bài
Quan sát các Hình 3.1 và 3.2, hãy giải thích cơ chế điều hoà biểu hiện gene của operon lac.
Hình 3.1: Sơ đồ hoạt động của operon lac khi môi trường không có lactose. Chuỗi DNA được biểu diễn từ trái sang phải theo thứ tự: P (promoter của lacI) → lacI → RNA polymerase (hình oval xanh đậm) → O (operator) → lacZ → lacY → lacA; nhãn «Operon lac» khoanh vùng từ O đến lacA. Gene lacI phiên mã tạo mRNA (mũi tên xuống từ lacI), mRNA được dịch mã tạo chuỗi polypeptide, polypeptide gấp cuộn thành Protein ức chế (ký hiệu hình chữ U ngược màu tím đậm). Protein ức chế liên kết với operator O (ký hiệu chữ P nhỏ màu đỏ nằm dưới O), chặn RNA polymerase không tiến được vào phiên mã (dấu X đỏ trên RNA polymerase). Vùng chứa ba gene cấu trúc lacZ, lacY, lacA được đánh nhãn «Không được phiên mã» — không có mRNA nào được tạo ra từ cụm gene này.
Hình 3.2: Sơ đồ hoạt động của operon lac khi môi trường có lactose. Sơ đồ gồm: vùng P (promoter) và gene lacI ở đầu; lacI phiên mã tạo mRNA rồi dịch mã tạo protein ức chế. Khi có lactose, allolactose (chuyển hoá từ lactose) liên kết với protein ức chế làm nó biến đổi cấu hình, không liên kết được với operator (O). Nhờ đó RNA polymerase bám vào promoter P và phiên mã cụm gene cấu trúc lacZ, lacY, lacA tạo mRNA; mRNA được các tiểu phần ribosome dịch mã tạo ba enzyme: β–galactosidase, permease và transacetylase.
Lời giải
Cấu trúc của operon lac
Operon lac gồm ba thành phần làm việc cùng nhau:
- Vùng khởi động (promoter – P): nơi RNA polymerase bám vào để khởi đầu phiên mã.
- Vùng vận hành (operator – O): nơi protein ức chế có thể bám vào.
- Nhóm gene cấu trúc: *lacZ, lacY, lacA* – mã hoá ba enzyme phân giải lactose.
Ngoài operon còn có gene điều hoà *lacI* (nằm trước operon, có promoter riêng). Gene này thường xuyên phiên mã và dịch mã tạo ra protein ức chế.
Cơ chế điều hoà phụ thuộc vào việc trong môi trường có hay không có lactose:
a) Khi môi trường KHÔNG có lactose (Hình 3.1)
- Gene điều hoà *lacI* phiên mã tạo mRNA, mRNA được dịch mã tạo protein ức chế.
- Protein ức chế ở dạng hoạt động, liên kết với vùng vận hành O.
- Sự bám này cản trở RNA polymerase di chuyển từ promoter vào nhóm gene cấu trúc → RNA polymerase không thực hiện được phiên mã.
- Kết quả: nhóm gene *lacZ, lacY, lacA* không được phiên mã, không tạo enzyme. Tế bào không tổng hợp các enzyme phân giải lactose khi không cần đến (tiết kiệm vật chất và năng lượng).
b) Khi môi trường CÓ lactose (Hình 3.2)
- Một phần lactose được chuyển hoá thành allolactose – đóng vai trò chất cảm ứng.
- Allolactose liên kết với protein ức chế, làm protein này biến đổi cấu hình không gian nên không còn khả năng bám vào vùng vận hành O.
- Vùng vận hành được giải phóng, RNA polymerase bám vào promoter P và tiến hành phiên mã nhóm gene cấu trúc, tạo mRNA.
- mRNA được ribosome dịch mã tạo ba enzyme: β–galactosidase, permease và transacetylase, giúp tế bào vận chuyển và phân giải lactose để sử dụng.
Kết luận: Biểu hiện của operon lac được điều hoà ở mức độ phiên mã, thông qua tương tác giữa protein ức chế (sản phẩm của gene điều hoà *lacI*) với vùng vận hành O. Lactose (qua allolactose) đóng vai trò chất cảm ứng: có lactose thì operon hoạt động (được “mở”), không có lactose thì operon bị “khoá”. Nhờ đó tế bào chỉ tổng hợp enzyme phân giải lactose khi thực sự cần, giúp sử dụng hiệu quả vật chất và năng lượng.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.