Giải Bài 4 trang 142 SGK Ngữ văn 9
Đề bài
Trong học kì I, em đã được học những kiến thức tiếng Việt mới nào? Nêu những khái niệm cần nắm vững để giải quyết bài tập ở các bài học.
Gợi ý trả lời
Những kiến thức tiếng Việt mới đã học trong học kì I (Ngữ văn 9, Kết nối tri thức, tập một) được phân bố theo từng bài học. Dưới đây là hệ thống kiến thức và các khái niệm cần nắm vững để giải bài tập.
a) Bài 1 – Điển tích, điển cố
- *Điển tích* là câu chuyện trong sách đời trước, được dẫn lại một cách cô đúc trong văn bản.
- *Điển cố* là sự việc, câu chữ trong sách đời trước được dẫn lại.
- Cần nắm: tác dụng của việc dùng điển tích, điển cố (làm cho lời văn hàm súc, uyên bác, gợi liên tưởng sâu xa); cách tra cứu nguồn gốc và hiểu đúng nghĩa khi gặp trong văn bản (đặc biệt trong *Truyện Kiều*, thơ trung đại).
b) Bài 2 – Biện pháp tu từ chơi chữ; biện pháp tu từ điệp thanh, điệp vần
- *Chơi chữ*: lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ (đồng âm, gần âm, nói lái, dùng từ đồng nghĩa – trái nghĩa…) để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, sâu sắc.
- *Điệp thanh*: lặp lại thanh điệu (thường cùng loại bằng hoặc trắc) để tạo nhạc tính.
- *Điệp vần*: lặp lại vần hoặc phần vần để tăng tính nhạc, sự liên kết.
- Cần nắm: nhận diện được biện pháp và phân tích tác dụng biểu đạt của chúng trong câu thơ, câu văn.
c) Bài 3 – Sự phát triển của ngôn ngữ (nghĩa mới của từ ngữ và từ ngữ mới); chữ viết tiếng Việt
- Ngôn ngữ phát triển theo hai hướng: *phát triển nghĩa của từ* (từ cũ mang thêm nghĩa mới) và *tạo thêm từ ngữ mới* (cấu tạo từ mới, vay mượn từ nước ngoài).
- Hiểu cách dùng và nghĩa của một số tên viết tắt tổ chức quốc tế; đặc điểm, quy ước của chữ viết tiếng Việt.
- Cần nắm: phân biệt nghĩa gốc – nghĩa chuyển, nhận ra từ ngữ mới và lí giải cơ chế tạo nghĩa/tạo từ.
d) Bài 4 – Cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp; cách sử dụng tài liệu tham khảo, trích dẫn và cước chú
- *Cách dẫn trực tiếp*: nhắc lại nguyên văn lời nói, ý nghĩ, đặt trong dấu ngoặc kép.
- *Cách dẫn gián tiếp*: thuật lại lời nói, ý nghĩ có điều chỉnh cho phù hợp, không đặt trong dấu ngoặc kép.
- *Trích dẫn* (trực tiếp/gián tiếp) phải ghi rõ nguồn; *tài liệu tham khảo* được lập thành danh mục; *cước chú* dùng để giải thích, chú thích thêm cho từ ngữ, nội dung trong bài.
- Cần nắm: chuyển đổi giữa hai cách dẫn; ghi trích dẫn và lập danh mục tài liệu tham khảo đúng quy cách khi viết bài nghị luận.
e) Bài 5 – Câu rút gọn và câu đặc biệt; biến đổi, mở rộng cấu trúc câu
- *Câu rút gọn*: lược bỏ một số thành phần (chủ ngữ, vị ngữ…) mà vẫn khôi phục được nhờ ngữ cảnh.
- *Câu đặc biệt*: câu không cấu tạo theo mô hình chủ ngữ – vị ngữ, dùng để bộc lộ cảm xúc, nêu thời gian – nơi chốn, liệt kê…
- *Biến đổi và mở rộng cấu trúc câu*: thêm/bớt thành phần, dùng cụm chủ – vị để mở rộng câu nhằm diễn đạt linh hoạt.
- Cần nắm: phân biệt câu rút gọn với câu đặc biệt và nêu tác dụng của chúng trong văn bản.
*Lưu ý ôn tập*: với mỗi đơn vị kiến thức cần nắm chắc khái niệm – dấu hiệu nhận biết – tác dụng (hiệu quả biểu đạt), đó là cơ sở để giải các dạng bài tập tiếng Việt ở từng bài học.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.