Sách giáo khoa Ngữ văn 8 Tập một

Giải Câu hỏi trang 93 SGK Ngữ văn 8

Đề đền Sầm Nghi Đống (Hồ Xuân Hương)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Chỉ ra và phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về nghệ thuật trào phúng.
(văn bản: Đề đền Sầm Nghi Đống – Hồ Xuân Hương)

Gợi ý trả lời

Bài thơ:

> Ghé mắt trông ngang thấy bảng treo,
> Kìa đền thái thú đứng cheo leo.
> Ví đây đổi phận làm trai được,
> Thì sự anh hùng há bấy nhiêu!

Sầm Nghi Đống là viên tướng nhà Thanh, trấn giữ đồn Khương Thượng (Đống Đa), khi bị nghĩa quân Tây Sơn đánh bại đã thắt cổ tự tử; về sau có đền thờ. Trước ngôi đền ấy, Hồ Xuân Hương đã dùng tiếng cười trào phúng để hạ bệ kẻ được tôn là "anh hùng". Có thể chỉ ra một số nét đặc sắc về nghệ thuật trào phúng sau:

a) Cách nhìn, cách tả giễu cợt qua từ ngữ, hình ảnh (giọng khinh thị ngay ở hai câu đầu)

- *"Ghé mắt trông ngang"*: không trang trọng ngước nhìn, cúi đầu kính cẩn trước đền thờ mà chỉ "ghé mắt", "trông ngang" — một cái liếc xéo, nhìn nghiêng đầy coi thường. Cử chỉ này bộc lộ thái độ bất kính, không thèm xem đó là nơi linh thiêng.
- *"Kìa"*: từ chỉ trỏ, như trỏ tay vào một vật tầm thường từ xa, giọng điệu suồng sã, giễu nhại.
- *"đứng cheo leo"*: tả ngôi đền ở vị trí chênh vênh, bấp bênh, không vững chãi. Hình ảnh ấy gợi liên tưởng đến thân phận và "sự nghiệp" không ra gì của viên tướng bại trận — danh vị "thái thú" mà chỗ ngự lại chông chênh, thảm hại.

*Tác dụng:* Chỉ bằng vài từ ngữ, hình ảnh, tác giả đã dựng lên thái độ coi thường, châm biếm; biến một ngôi đền thờ "thần" thành đối tượng để mỉa mai, lật tẩy sự tầm thường của kẻ được thờ.

b) Lối nói giả định và khẩu khí ngang tàng, thách thức của người phụ nữ

- *"Ví đây đổi phận làm trai được"*: giả định táo bạo — nếu "đây" (chính tác giả, một người phụ nữ) được đổi thân phận làm đàn ông. Cách xưng "đây" đầy tự tin, ngang hàng, không chút nhún nhường.
- Lời giả định ẩn chứa niềm tin: nếu là trai, bà sẽ làm nên sự nghiệp anh hùng hơn hẳn Sầm Nghi Đống.

*Tác dụng:* Vừa đề cao bản lĩnh, khát vọng của người phụ nữ (tư tưởng nữ quyền mạnh mẽ, hiếm có trong văn học trung đại), vừa mượn chính mình làm thước đo để hạ thấp "đấng nam nhi" bại trận. Qua đó, tiếng cười trào phúng thêm sắc bén: một người đàn bà còn hơn kẻ mày râu xưng anh hùng kia.

c) Câu hỏi tu từ kết thúc bài thơ — đòn "hạ bệ" trực diện

- *"Thì sự anh hùng há bấy nhiêu!"*: câu cảm thán kết hợp hỏi tu từ mang ý phủ định. "Há bấy nhiêu" = lẽ nào chỉ đến thế này thôi sao, chẳng lẽ chỉ có vậy.
- "Sự anh hùng" của Sầm Nghi Đống rốt cuộc là thất trận rồi thắt cổ tự tử — một kết cục hèn kém, chẳng xứng với hai chữ "anh hùng".

*Tác dụng:* Câu kết dồn nén thái độ mỉa mai, giáng một đòn phủ định dứt khoát, lột trần cái danh "anh hùng" hão. Tiếng cười trào phúng ở đây không chỉ để chế giễu mà còn thể hiện lòng tự tôn dân tộc, thái độ khinh bỉ kẻ xâm lược bại trận.

Khái quát: Bằng cách chọn điểm nhìn giễu cợt, từ ngữ – hình ảnh mỉa mai ("ghé mắt", "trông ngang", "kìa", "cheo leo"), lối nói giả định ngang tàng và câu hỏi tu từ phủ định ở cuối, Hồ Xuân Hương đã tạo nên một bài thơ trào phúng sắc sảo: vừa hạ bệ kẻ xâm lược được tôn thờ, vừa khẳng định bản lĩnh, khát vọng và niềm tự hào của người phụ nữ cũng như của dân tộc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.