Giải Bài 4 trang 20 SGK Ngữ văn 6
Đề bài
Từ ngữ trong Bài học đường đời đầu tiên được dùng rất sáng tạo. Một số từ ngữ được dùng theo nghĩa khác với nghĩa thông thường, chẳng hạn nghèo trong nghèo sức, mưa dầm sùi sụt trong điệu hát mưa dầm sùi sụt. Hãy giải thích nghĩa thông thường của nghèo, mưa dầm sùi sụt và nghĩa trong văn bản của những từ ngữ này.
(văn bản: Bài học đường đời đầu tiên (trích Dế Mèn phiêu lưu kí - Tô Hoài))
Gợi ý trả lời
a) Từ *nghèo*
- Nghĩa thông thường: *nghèo* chỉ tình trạng thiếu thốn, ít ỏi về của cải, tiền bạc, vật chất; không có hoặc có rất ít điều kiện để sống đầy đủ (ví dụ: gia đình nghèo, nhà nghèo).
- Nghĩa trong văn bản (*nghèo sức*): *nghèo* được dùng để chỉ sự thiếu thốn, ít ỏi về sức lực — tức là yếu ớt, không có sức, sức khỏe kém cỏi. Cách dùng này nhằm diễn tả Dế Choắt gầy gò, ốm yếu, không đủ sức làm những việc bình thường.
b) Cụm từ *mưa dầm sùi sụt*
- Nghĩa thông thường: *mưa dầm sùi sụt* chỉ kiểu mưa nhỏ, rả rích, kéo dài dai dẳng nhiều ngày không dứt, kèm theo cảm giác ướt át, ẩm ướt, buồn bã.
- Nghĩa trong văn bản (*điệu hát mưa dầm sùi sụt*): cụm từ được dùng để tả điệu hát buồn thảm, ỉ ôi, nỉ non, kéo dài lê thê, nghe não nề, ướt át như tiếng mưa dầm. Qua đó gợi lên giọng điệu yếu đuối, thê lương của Dế Choắt.
Nhận xét chung: Ở cả hai trường hợp, tác giả Tô Hoài đã dùng từ ngữ theo nghĩa chuyển (sáng tạo): lấy đặc điểm của nghĩa thông thường (sự thiếu thốn; sự dai dẳng, buồn bã, ướt át) để diễn tả sự vật, sự việc khác (sức lực; điệu hát), khiến câu văn thêm sinh động, gợi hình, gợi cảm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.