Giải Câu 3 trang 92 SGK Ngữ văn 6
Đề bài
So với hai bài ca dao đầu, bài ca dao 3 là bài lục bát biến thể. Hãy chỉ ra tính chất biến thể của thể thơ lục bát trong bài ca dao này trên các phương diện: số tiếng trong mỗi dòng, cách gieo vần, cách phối hợp thanh điệu,...
(văn bản: Chùm ca dao về quê hương đất nước (ca dao))
Gợi ý trả lời
Nhắc lại bài ca dao 3:
> Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá,
> Đò về Vĩ Dạ, thẳng ngã ba Sình.
> Lờ đờ bóng ngả trăng chênh,
> Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non.
Lục bát thông thường (như hai bài ca dao đầu) có quy luật: dòng lục 6 tiếng – dòng bát 8 tiếng; vần gieo ở tiếng thứ sáu và thường là vần bằng; phối thanh theo luật tiếng thứ 2 – 4 – 6 là bằng – trắc – bằng, tiếng cuối dòng là thanh bằng. Bài 3 phá vỡ các quy luật đó nên gọi là lục bát biến thể. Cụ thể:
a) Số tiếng trong mỗi dòng
- Theo luật, cặp lục bát mở đầu phải là 6 – 8 tiếng.
- Nhưng ở bài này, hai dòng đầu mỗi dòng đều có 8 tiếng ("Đò / từ / Đông / Ba / đò / qua / Đập / Đá" = 8 tiếng; "Đò / về / Vĩ / Dạ / thẳng / ngã / ba / Sình" = 8 tiếng), chứ không phải dòng lục 6 tiếng. Hai dòng sau (6 – 8) mới trở lại bình thường.
b) Cách gieo vần
- Lục bát chuẩn: tiếng thứ sáu của dòng lục hiệp vần với tiếng thứ sáu của dòng bát, thường là vần bằng.
- Ở bài 3, tiếng cuối dòng 1 ("Đá") lại hiệp vần với tiếng thứ tư của dòng 2 ("Dạ"). Đây là điểm biến thể: vần rơi vào tiếng thứ tư chứ không phải tiếng thứ sáu, và là vần trắc (Đá – Dạ đều mang thanh trắc) chứ không phải vần bằng.
- Các dòng sau trở lại gieo vần bằng theo luật: "Sình" (cuối dòng 2) vần với "chênh" (tiếng 6 dòng 3); "chênh" vần với "tình" (tiếng 6 dòng 4).
c) Cách phối hợp thanh điệu
- Theo luật bằng – trắc, tiếng thứ sáu và tiếng cuối của dòng thường là thanh bằng.
- Nhưng ở dòng 1, hai tiếng cuối "Đập Đá" (tiếng thứ bảy và thứ tám) đều là thanh trắc — trong khi tiếng cuối dòng lẽ ra phải là thanh bằng; sang dòng 2, tiếng thứ tư "Dạ" ở vị trí gieo vần cũng là thanh trắc. Sự xuất hiện của thanh trắc ở những chỗ lẽ ra là thanh bằng khiến cách phối thanh không còn tuân thủ luật bằng – trắc của lục bát thông thường.
=> Kết luận: Bài ca dao 3 là lục bát biến thể vì nó thay đổi cả ba phương diện: số tiếng (hai dòng đầu đều 8 tiếng), cách gieo vần (vần trắc, gieo vào tiếng thứ tư) và cách phối thanh (thanh trắc ở vị trí đáng lẽ là thanh bằng).
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.