Giải Câu 3 trang 27 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Khái quát: *Cảm hứng trào lộng* (cảm hứng gây cười, châm biếm, giễu nhại) là mạch cảm xúc chủ đạo chi phối cả nội dung lẫn hình thức của tác phẩm. Nó được Nguyễn Ái Quốc thể hiện ở nhiều phương diện đan cài vào nhau:

a) Ở nhan đề tác phẩm

Hai chữ "trò lố" đặt ngay nhan đề đã báo trước giọng điệu mỉa mai. "Trò lố" là những màn kịch nực cười, lố bịch, giả dối — tác giả gọi thẳng chuyến đi và những lời hứa hẹn của Va-ren là một màn hề. Nhan đề vì thế vừa định hướng cách đọc châm biếm, vừa hé lộ thái độ khinh bỉ của người viết đối với viên Toàn quyền.

b) Ở tình huống truyện giàu kịch tính và nghịch lí

Truyện dựng trên một tình huống đầy nghịch lí gây cười: Va-ren — kẻ hứa "chăm sóc" Phan Bội Châu trước dư luận — lại chính là kẻ sang Đông Dương để đàn áp. Lời hứa long trọng tương phản gay gắt với bản chất và hành động thực tế, tạo nên tiếng cười mỉa mai, lật tẩy sự giả dối của chính quyền thực dân.

c) Ở việc khắc hoạ nhân vật Va-ren bằng bút pháp biếm hoạ

- Va-ren được dựng lên qua một màn độc thoại dài dòng, ba hoa: y thao thao bất tuyệt dụ dỗ, khuyên nhủ, mặc cả, phô bày lí lẽ — nhưng tất cả đều rỗng tuếch.
- Lời lẽ của y tự mâu thuẫn, tự tố cáo: kẻ từng là đảng viên xã hội nay "phản bội" lí tưởng lại đi khuyên Phan Bội Châu từ bỏ lí tưởng. Tác giả để nhân vật tự bộc lộ sự lố bịch, trơ trẽn — một thủ pháp châm biếm sắc bén ("gậy ông đập lưng ông").

d) Ở nghệ thuật tương phản giữa hai nhân vật

Tiếng cười trào lộng bật lên từ sự đối lập hoàn toàn: một bên là Va-ren nói nhiều mà vô nghĩa, hèn hạ, lố bịch; một bên là Phan Bội Châu hoàn toàn im lặng, dửng dưng, cao cả. Sự im lặng khinh bỉ của người tù càng làm nổi bật sự tầm thường, kệch cỡm của viên Toàn quyền.

đ) Ở giọng điệu trần thuật mỉa mai, hài hước

Người kể chuyện liên tục xen vào những lời bình luận giễu cợt, châm biếm (cách gọi tên, cách tả điệu bộ, cử chỉ của Va-ren), tạo sắc thái hài hước, hạ bệ đối tượng.

e) Ở các chi tiết kết thúc và phần tái bút (T.B.)

Những chi tiết cuối — cái nhếch mép cười ruồi của Phan Bội Châu, và nhất là chi tiết (trong lời tái bút) người tù nhổ vào mặt Va-ren — đẩy tiếng cười trào lộng lên đỉnh điểm, giáng đòn phủ định cuối cùng vào sự lố bịch của nhân vật phản diện, đồng thời khẳng định khí phách hiên ngang của người chí sĩ.

Kết luận: Cảm hứng trào lộng thấm vào nhan đề, tình huống truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật (biếm hoạ, tương phản), giọng điệu trần thuật và các chi tiết, lời tái bút. Nhờ đó, tác phẩm vừa lật tẩy bản chất giả dối, lố bịch của Va-ren và chính quyền thực dân, vừa đề cao tầm vóc, khí tiết của người anh hùng dân tộc Phan Bội Châu.