Giải Bài 4 trang 59 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chọn ba văn bản thuộc các thể loại tuỳ bút, tản văn, truyện kí,… mà bạn yêu thích; đọc, chỉ ra và phân tích những nét đặc sắc về nghệ thuật của từng văn bản.
Gợi ý trả lời
Bài 4 (trang 60) — Chọn và phân tích nét đặc sắc nghệ thuật của ba văn bản thuộc thể loại kí
Trong bài học *Ghi chép và tưởng tượng trong kí*, em chọn ba văn bản tiêu biểu cho ba tiểu loại của thể kí mà em yêu thích: tuỳ bút *Ai đã đặt tên cho dòng sông?* (Hoàng Phủ Ngọc Tường), tản văn *Cà Mau quê xứ* (Trần Tuấn) và truyện kí *Và tôi vẫn muốn mẹ…* (Xvét-la-na A-lếch-xi-ê-vích). Với mỗi văn bản, em chỉ ra và phân tích những nét đặc sắc nghệ thuật nổi bật nhất.
---
a) *Ai đã đặt tên cho dòng sông?* (tuỳ bút — Hoàng Phủ Ngọc Tường)
- Cái tôi tài hoa, uyên bác và giàu tưởng tượng. Tác giả không chỉ ghi chép sông Hương mà tưởng tượng, so sánh dòng sông như một sinh thể có đời sống, có tính cách: khi là *“cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại”* nơi thượng nguồn, khi là *“người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở”*, khi lại là *“người tình dịu dàng và chung thuỷ”* của cố đô Huế. Chất suy tưởng hoà quyện với chất ghi chép tạo nên đặc trưng tuỳ bút.
- Ngôn ngữ giàu chất thơ, hình ảnh và nhịp điệu. Câu văn dài, nhiều vế, giàu từ láy và biện pháp so sánh, nhân hoá, ẩn dụ; các liên tưởng mở rộng sang âm nhạc, hội hoạ, lịch sử, địa lí khiến dòng sông hiện lên đa diện.
- Vận dụng vốn văn hoá liên ngành. Tác giả soi sông Hương dưới nhiều góc: địa lí (hành trình từ rừng già đến biển), lịch sử (dòng sông của những thế kỉ vinh quang), thi ca (gắn với Nguyễn Du, với nhạc cung đình Huế)… thể hiện sự uyên bác đặc trưng của tuỳ bút.
- Sự hoà quyện giữa hiện thực ghi chép và tưởng tượng — đúng yêu cầu thể loại của bài học: những quan sát xác thực về địa hình, thuỷ trình được nâng lên thành những liên tưởng bay bổng, trữ tình.
---
b) *Cà Mau quê xứ* (tản văn — Trần Tuấn)
- Cái tôi trữ tình giàu cảm xúc trước vùng đất Mũi. Người viết ghi lại ấn tượng, cảm giác chân thực của một người lần đầu đến nơi tận cùng Tổ quốc; mạch văn đi theo dòng cảm xúc, liên tưởng tự do — đặc trưng cơ bản của tản văn.
- Chi tiết đời sống chân thực, đậm màu sắc địa phương. Hình ảnh rừng đước, bãi bồi, con người lao động vùng đất Mũi được quan sát tỉ mỉ, đem lại chất hiện thực sinh động; qua đó bộc lộ tình yêu và sự gắn bó với quê xứ.
- Giọng điệu tâm tình, suy ngẫm. Từ cảnh vật, tác giả mở ra những suy nghĩ về đất nước, về con người, về ý nghĩa của nơi “đất biết nở, rừng biết đi và biển sinh sôi”, khiến tản văn vừa cụ thể vừa khái quát.
- Ngôn ngữ linh hoạt, phóng túng, pha chất khẩu ngữ Nam Bộ, tạo không khí gần gũi, đậm bản sắc vùng miền.
---
c) *Và tôi vẫn muốn mẹ…* (truyện kí — Xvét-la-na A-lếch-xi-ê-vích)
- Sức mạnh của sự thật được ghi chép khách quan. Tác phẩm là lời kể của nhân chứng từng là đứa trẻ trong chiến tranh; tác giả tôn trọng tối đa lời kể nguyên bản, hạn chế bình luận, để sự thật tự lên tiếng — đặc trưng của truyện kí/kí tư liệu.
- Điểm nhìn trần thuật ngôi thứ nhất của người trong cuộc. Giọng kể của “tôi” — đứa trẻ năm xưa — tạo độ tin cậy và sức lay động; những chi tiết đói khát, mất mát hiện lên qua trí nhớ trẻ thơ nên vừa ngây thơ vừa đau xót.
- Chi tiết chân thực, ám ảnh. Những chi tiết nhỏ (cái đói, nỗi nhớ mẹ, khát khao được gọi tiếng “mẹ”) được chọn lọc giàu sức gợi, tố cáo sự tàn khốc của chiến tranh đối với con người, nhất là trẻ em.
- Giọng điệu giản dị mà thấm thía. Không tô vẽ, không cường điệu; chính sự tiết chế ấy làm nổi bật giá trị nhân đạo và sức tố cáo của tác phẩm — “tưởng tượng” gần như lùi lại nhường chỗ cho “ghi chép”, đối lập thú vị với tuỳ bút ở ý a).
---
Nhận xét khái quát: Ba văn bản cho thấy sự đa dạng của thể kí: tuỳ bút nghiêng về cái tôi tài hoa, tưởng tượng và chất thơ; tản văn nghiêng về cảm xúc trữ tình và suy ngẫm tự do trước đời sống; truyện kí nghiêng về sự thật khách quan và sức mạnh của chứng cứ, chi tiết. Điểm chung là cả ba đều kết hợp giữa *ghi chép hiện thực* và *tưởng tượng/cảm xúc của người viết* ở những mức độ khác nhau — đúng tinh thần của Bài 7.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.