Giải Bài 2 trang 51 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chỉ ra cụm từ có cách kết hợp từ không bình thường và phân tích hiệu quả của cách kết hợp đó ở hai câu sau:
a. Đó là vẻ đẹp trầm mặc nhất của sông Hương, như triết lí, như cổ thi, kéo dài mãi đến lúc mặt nước phẳng lặng của nó gặp tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga tận bờ bên kia, giữa những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà...
(Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ai đã đặt tên cho dòng sông?)
b. Để khi khoác ba lô lần đầu về Đất Mũi, rằng, thôi thì, ta cứ lỏng tay thơ thẩn với Cà Mau.
(Trần Tuấn, Cà Mau quê xứ)
Gợi ý trả lời
a. Cụm từ có cách kết hợp từ không bình thường là "bát ngát tiếng gà" (trong vế "giữa những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà").
- *Vì sao bất thường:* Từ "bát ngát" vốn dùng để miêu tả không gian rộng lớn, mênh mông mà mắt nhìn thấy (ví dụ: cánh đồng bát ngát, biển bát ngát) — thuộc về cảm giác thị giác. Ở đây nó lại được kết hợp với "tiếng gà" — một âm thanh thuộc về thính giác. Đây là lối kết hợp lạ, dựa trên sự chuyển đổi cảm giác (từ thính giác sang thị giác/không gian).
- *Hiệu quả:* Cách kết hợp này khiến âm thanh tiếng gà như được trải rộng, lan tỏa, phủ đầy khắp cả vùng trung du mênh mông. Tiếng gà không còn là một âm thanh đơn lẻ mà trở nên bát ngát, vô tận cùng không gian, gợi được cả chiều rộng của cảnh vật lẫn cái tĩnh lặng, thanh bình, trong trẻo của làng quê bên bờ sông Hương. Nhờ đó câu văn vừa giàu chất thơ, vừa gợi liên tưởng tinh tế, đa chiều.
b. Cụm từ có cách kết hợp từ không bình thường là "lỏng tay thơ thẩn" (trong vế "ta cứ lỏng tay thơ thẩn với Cà Mau").
- *Vì sao bất thường:* "Lỏng tay" thường đi với nghĩa buông lỏng, nới lỏng một việc gì đó; còn "thơ thẩn" chỉ dáng vẻ đi lại chậm rãi, thong dong, không mục đích. Việc ghép "lỏng tay" với "thơ thẩn" thành một cụm (lại còn kết hợp với "với Cà Mau") là cách diễn đạt khác thường, không theo quy tắc kết hợp từ thông thường.
- *Hiệu quả:* Cách kết hợp mới lạ này diễn tả thật trúng tâm thế của người lữ khách khi lần đầu về Đất Mũi: buông bỏ mọi ràng buộc, toan tính, để mặc mình thảnh thơi, thong dong, phó thác cho đất và người Cà Mau. Nó gợi được cái cảm giác thư thái, tự do, hồn nhiên và đầy chất "thơ" của một cuộc rong chơi, khám phá, đồng thời tạo ấn tượng mạnh, gây chú ý cho người đọc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.