Giải Bài 1 trang 40 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Những đặc tính tự nhiên nào của sông Hương đã được tác giả chú ý làm nổi bật trong văn bản? Hãy chỉ ra các đoạn tiêu biểu nói về từng đặc tính của sông Hương.
(văn bản: Ai đã đặt tên cho dòng sông? — Hoàng Phủ Ngọc Tường)
Gợi ý trả lời
Mở ý chung: Ở phần văn bản được học, Hoàng Phủ Ngọc Tường quan sát sông Hương chủ yếu từ góc độ *địa lí – tự nhiên*, theo đúng thủy trình của dòng sông từ thượng nguồn về tới thành phố Huế rồi từ biệt Huế. Mỗi chặng, sông Hương mang một đặc tính tự nhiên riêng, được tác giả làm nổi bật.
a) Khi ở thượng nguồn (giữa rừng Trường Sơn): đặc tính hoang dại, mãnh liệt nhưng cũng dịu dàng, say đắm.
- Đoạn tiêu biểu: *"Trước khi về đến vùng châu thổ êm đềm, nó đã là một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn, và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng."*
- Ở đây sông Hương được ví như *"một cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại"* với *"bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng"* → làm nổi bật sức sống nguyên sơ, hoang dã, dữ dội của dòng sông nơi khởi nguồn.
b) Khi về vùng đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế: đặc tính mềm mại, uốn lượn, biến đổi sắc màu và trầm mặc.
- Dòng chảy mềm mại, liên tục chuyển dòng: sông Hương *"vòng giữa khúc quanh đột ngột, uốn mình theo những đường cong thật mềm"*, như *"người gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng Châu Hóa đầy hoa dại"* được người tình mong đợi đến đánh thức.
- Sự biến ảo của sắc nước theo thời gian: *"sớm xanh, trưa vàng, chiều tím"* (phản quang nhiều màu trên nền trời tây nam thành phố).
- Vẻ trầm mặc, u tịch khi đi qua những lăng tẩm, rừng thông: dòng sông mang *"vẻ đẹp trầm mặc như triết lí, như cổ thi"* khi lặng lẽ trôi giữa những rừng thông và lăng mộ các vua chúa.
c) Khi chảy vào lòng thành phố Huế: đặc tính êm đềm, chảy chậm, lặng lờ.
- Đoạn tiêu biểu: sông Hương *"trôi đi chậm, thực chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh"*; tác giả gọi đó là *"điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế"*. Nguyên nhân tự nhiên của nhịp chảy ấy là do những chi lưu và hai hòn đảo nhỏ trên sông làm giảm hẳn lưu tốc.
- Khi rời thành phố, dòng sông đột ngột đổi dòng, *"rẽ ngoặt sang hướng đông – tây để gặp lại thành phố lần cuối"* ở góc thị trấn Bao Vinh → đặc tính lưu luyến của chính địa thế dòng chảy.
Nhận xét khái quát: Những đặc tính tự nhiên được tác giả làm nổi bật đều gắn với *địa hình – thủy trình* của sông Hương: từ mãnh liệt, hoang dại ở thượng nguồn → mềm mại, biến ảo, trầm mặc ở đồng bằng – ngoại vi → êm đềm, chậm rãi, lưu luyến trong lòng và khi rời Huế.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.