Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 1 trang 20 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Biện pháp tu từ lặp cấu trúc, biện pháp tu từ đối   Gợi ý trả lời

Đề bài

Xác định và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc trong các đoạn thơ dưới đây (trích Truyện Kiều, bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều, Sđd, tr. 671, 678, 679, 680):

a.
Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa.
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?
Buồn trông nội cỏ dàu dàu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng sóng reo quanh ghế ngồi.

b.
Khi tỉnh rượu lúc tàn canh,
Nghĩ mình mình lại thương mình xót xa.
Khi sao phong gấm rủ là,
Giờ sao tan tác như hoa giữa đường.
Mặt sao dày gió dạn sương,
Thân sao bướm chán ong chường bấy thân?

c.
Đã cho lấy chữ hồng nhan,
Làm cho cho hại cho tàn cho cân!
Đã đày vào kiếp phong trần,
Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi!
(văn bản: Truyện Kiều (Nguyễn Du), bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều)

Gợi ý trả lời

## Mở đầu

Truyện Kiều của Nguyễn Du dùng nhiều biện pháp tu từ lặp cấu trúc (còn gọi là điệp cấu trúc / điệp cú pháp): lặp lại một kiểu kết cấu ngữ pháp ở các dòng (hoặc vế) kế tiếp nhau để nhấn mạnh, tạo nhịp điệu và khơi sâu cảm xúc. Dưới đây xác định và phân tích tác dụng ở từng đoạn.

---

### a. Đoạn "Buồn trông..." (tả cảnh ngụ tình ở lầu Ngưng Bích)

Xác định: Cấu trúc "Buồn trông + hình ảnh thiên nhiên" được lặp lại 4 lần, mở đầu bốn câu lục (6 chữ):
- *Buồn trông* cửa bể chiều hôm,
- *Buồn trông* ngọn nước mới sa,
- *Buồn trông* nội cỏ dàu dàu,
- *Buồn trông* gió cuốn mặt duềnh.

Ngoài ra còn điệp các từ láy gợi hình, gợi thanh: *thấp thoáng, xa xa, man mác, dàu dàu, xanh xanh, ầm ầm*.

Tác dụng:
- Điệp ngữ "Buồn trông" như một điệp khúc của nỗi buồn, tô đậm tâm trạng cô đơn, lo âu, bẽ bàng của Thúy Kiều nơi đất khách.
- Tạo nhịp điệu trầm buồn, liền mạch, khiến nỗi buồn như lớp lớp dâng lên, trùng điệp không dứt.
- Mỗi hình ảnh sau "Buồn trông" lại nâng cấp độ cảm xúc: từ cánh buồm xa (nỗi nhớ quê, nhớ nhà) → hoa trôi man mác (thân phận lênh đênh, vô định) → nội cỏ dàu dàu (sự tàn tạ, héo úa) → tiếng sóng ầm ầm (sự hãi hùng, dự cảm tai họa). Đây là lối tả cảnh ngụ tình đặc sắc: ngoại cảnh chính là tâm cảnh.

---

### b. Đoạn "Khi tỉnh rượu lúc tàn canh..." (Kiều xót thương thân mình ở lầu xanh)

Xác định: Có hai lớp lặp cấu trúc:
1. "Khi sao... / Giờ sao..." — cặp đối lập về thời gian:
- *Khi sao* phong gấm rủ là,
- *Giờ sao* tan tác như hoa giữa đường.
2. "Mặt sao... / Thân sao..." — cấu trúc "(bộ phận/thân phận) + sao + ...":
- *Mặt sao* dày gió dạn sương,
- *Thân sao* bướm chán ong chường bấy thân?

Kèm theo điệp từ *mình* trong câu "Nghĩ mình mình lại thương mình xót xa".

Tác dụng:
- Cấu trúc "Khi sao... Giờ sao..." tạo thế tương phản gay gắt giữa quá khứ và hiện tại: xưa cao sang, êm ấm (phong gấm rủ là) – nay tan tác, nhơ nhuốc (hoa giữa đường). Qua đó làm nổi bật bi kịch, sự rơi rụng thảm thương của đời Kiều.
- Cấu trúc "Mặt sao... Thân sao..." cùng giọng điệu câu hỏi tu từ diễn tả sâu sắc nỗi ê chề, tủi nhục, tự thương, tự trách của nhân vật.
- Việc lặp cấu trúc khiến lời thơ như những tiếng than dồn dập, tô đậm nỗi đau đớn và ý thức về nhân phẩm bị chà đạp của Kiều.

---

### c. Đoạn "Đã cho lấy chữ hồng nhan..." (lời oán trách số phận)

Xác định: Có hai lớp lặp:
1. "Đã + (động từ) ..." mở đầu hai câu lục:
- *Đã* cho lấy chữ hồng nhan,
- *Đã* đày vào kiếp phong trần.
2. Điệp từ "cho" dồn dập trong câu: "Làm *cho*, *cho* hại *cho* tàn *cho* cân!" và "Sao *cho* sỉ nhục một lần mới thôi!".

Tác dụng:
- Cấu trúc "Đã... Đã..." nhấn mạnh sự áp đặt nghiệt ngã, không cưỡng được của số phận ("trời xanh quen thói má hồng đánh ghen") giáng xuống người phụ nữ tài sắc.
- Chuỗi điệp từ "cho" liên tiếp tạo nhịp điệu dồn dập, tăng tiến (hại – tàn – cân), diễn tả sự hành hạ chồng chất, dai dẳng, tàn khốc mà Kiều phải gánh chịu.
- Qua lặp cấu trúc, đoạn thơ cất lên tiếng kêu than, oán trách định mệnh bất công với người "hồng nhan bạc phận", đồng thời thể hiện tấm lòng nhân đạo, cảm thương của Nguyễn Du.

---

### Kết luận

Ở cả ba đoạn, biện pháp lặp cấu trúc đều có tác dụng chung: nhấn mạnh nội dung, tạo nhịp điệu và nhạc tính cho câu thơ lục bát, đồng thời khơi sâu, tô đậm cảm xúc (nỗi buồn, nỗi tủi nhục, nỗi oán trách số phận) của nhân vật Thúy Kiều — thể hiện tài năng nghệ thuật và tấm lòng nhân đạo của Nguyễn Du.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.