Giải Bài 4 trang 60 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chỉ ra sự tương phản giữa các hình ảnh trong khổ thơ thứ hai. Sự tương phản đó có ý nghĩa gì và tiếp tục được triển khai ở các khổ thơ kế tiếp như thế nào?
(văn bản: Tràng giang - Huy Cận)
Gợi ý trả lời
Phân tích khổ thơ thứ hai của bài *Tràng giang* (Huy Cận):
> *Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,*
> *Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.*
> *Nắng xuống, trời lên sâu chót vót;*
> *Sông dài, trời rộng, bến cô liêu.*
a) Chỉ ra sự tương phản giữa các hình ảnh trong khổ thơ
- Hai câu đầu gợi lên những hình ảnh nhỏ bé, thưa thớt, tàn lụi: "cồn nhỏ" vốn đã nhỏ lại còn "lơ thơ"; ngọn gió thì "đìu hiu" buồn bã; âm thanh sự sống con người ("tiếng làng xa vãn chợ chiều") thì mơ hồ, xa vắng, lại là lúc chợ đã tan — tất cả đều yếu ớt, mờ nhạt, gần như chìm vào hư không (chữ "Đâu" vừa như hỏi vừa như phủ định).
- Hai câu sau lại mở ra những hình ảnh rộng lớn, mênh mông, vô cùng của vũ trụ: "Nắng xuống, trời lên sâu chót vót" mở không gian theo chiều cao thăm thẳm; "Sông dài, trời rộng" mở không gian theo chiều dài và chiều rộng vô tận.
- Giữa hai cặp hình ảnh đó là một sự tương phản gay gắt giữa cái nhỏ bé, hữu hạn, cô đơn của sự sống (cồn nhỏ, tiếng chợ chiều, bến cô liêu) với cái bao la, vô biên, trống vắng của trời đất, sông nước. Hình ảnh kết đọng ở chữ "bến cô liêu" — một bến nhỏ lẻ loi, cô đơn giữa cái mênh mông ấy.
b) Ý nghĩa của sự tương phản
- Phép tương phản đặt cái nhỏ bé bên cái vô cùng nhằm tô đậm sự hữu hạn, nhỏ nhoi, lẻ loi của con người và sự sống trước vũ trụ rợn ngợp. Không gian càng mở rộng, nâng cao thì con người và cuộc sống càng trở nên bé mọn, cô độc.
- Qua đó, nhà thơ bộc lộ nỗi cô đơn, nỗi buồn rợn ngợp của cái tôi lãng mạn trước trời rộng sông dài, đồng thời thể hiện khát khao giao hòa, tìm hơi ấm sự sống mà không được đáp lại — một tâm trạng tiêu biểu của Thơ mới và của hồn thơ Huy Cận.
c) Sự tương phản tiếp tục được triển khai ở các khổ thơ kế tiếp
- Khổ ba: tiếp tục phủ định sự sống và sự giao nối giữa con người. Hình ảnh "Bèo dạt về đâu hàng nối hàng" gợi kiếp người nhỏ bé, trôi dạt vô định; đặc biệt là sự vắng mặt của những gì có thể kết nối: "Không một chuyến đò ngang / Không cầu gợi chút niềm thân mật". Cái mênh mông chỉ còn "Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng" — không có bóng dáng và hơi ấm con người. Tương phản nhỏ bé/mênh mông nay chuyển thành đối lập giữa khát vọng giao hòa và sự chia lìa, trống vắng tuyệt đối.
- Khổ bốn: không gian vũ trụ được đẩy lên hùng vĩ, tráng lệ nhất: "Lớp lớp mây cao đùn núi bạc", cánh chim nhỏ "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa". Cánh chim bé nhỏ, đơn chiếc tương phản với bầu trời bao la càng khắc sâu sự cô đơn. Trên nền tương phản ấy, nỗi buồn chuyển thành nỗi nhớ quê hương, nhớ nhà da diết: "Lòng quê dợn dợn vời con nước / Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà".
Kết luận: Sự tương phản nhỏ bé – mênh mông mở ra từ khổ hai là nguyên tắc tạo hình xuyên suốt bài thơ, được triển khai ngày càng sâu để diễn tả nỗi cô đơn, bơ vơ của con người trước vũ trụ và khát khao giao hòa, cuối cùng kết tụ thành tình yêu quê hương, đất nước thầm kín của Huy Cận.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.