Giải Bài 5 trang 109 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Phân tích tâm trạng nhân vật trữ tình trong câu thơ kết và những ý tứ được mở ra từ câu thơ này.
(văn bản: Dương phụ hành - Cao Bá Quát)
Gợi ý trả lời
## Phân tích câu thơ kết trong *Dương phụ hành* (Cao Bá Quát)
Câu thơ kết (nguyên văn – dịch nghĩa):
> *Khởi thức Nam nhân hữu biệt li!*
> (Nào biết có người đất Nam đang chịu cảnh biệt li!)
> — Bản dịch thơ: *"Biết đâu nỗi khách biệt li này!"*
### a) Vị trí và vai trò của câu kết trong mạch cảm xúc
- Bảy câu đầu là bức tranh hạnh phúc của người thiếu phụ phương Tây: áo trắng như tuyết, tựa vai chồng dưới ánh trăng, nũng nịu kéo áo, được chồng nâng đỡ, ân cần. Đó là cảnh đầm ấm, tự do, gần gũi của đôi vợ chồng phương Tây.
- Câu kết đột ngột chuyển điểm nhìn: từ việc quan sát người khác, nhân vật trữ tình quay về soi chiếu chính mình. Toàn bộ khung cảnh ấm áp phía trước bỗng trở thành cái nền tương phản làm nổi bật nỗi cô đơn của chủ thể. Đây là *nhãn tự* – câu thơ "bản lề" dồn nén toàn bộ tâm trạng bài thơ.
###
b) Tâm trạng của nhân vật trữ tình
- Nỗi cô đơn, lẻ loi và niềm khao khát hạnh phúc lứa đôi: đứng ngoài nhìn cảnh sum vầy của người, nhà thơ càng thấm thía cảnh biệt li của chính mình – xa quê hương, xa gia đình trong chuyến đi "dương trình hiệu lực". Chữ *"biệt li"* đặt ở cuối bài là tiếng thở dài kìm nén.
- Sự chạnh lòng, tủi thân mà không oán trách: hai chữ *"khởi thức"* (nào biết / biết đâu) vừa nói người thiếu phụ vô tư không hay biết, vừa hé lộ một thoáng ngậm ngùi, chua xót rất kín đáo của người ở thế đối lập.
- Tấm lòng nhân hậu, vị tha: điều đáng quý là nhà thơ không ghen tị với hạnh phúc của người khác. Ông trân trọng, thậm chí đồng cảm với niềm vui ấy, chỉ mượn nó để gửi nỗi niềm riêng. Cảm xúc hướng nội mà vẫn nhân văn.
###
c) Những ý tứ được mở ra từ câu thơ kết
- Tầm vóc nhân đạo và tinh thần dân chủ mới mẻ: nhà thơ nhìn hạnh phúc tự nhiên, bình đẳng, phóng khoáng của đôi vợ chồng phương Tây bằng con mắt cảm thông, trân trọng – một cái nhìn vượt ra ngoài định kiến "Hoa – di" của Nho giáo đương thời.
- Ý thức cá nhân thức tỉnh: qua đối chiếu với lối sống phương Tây, câu kết gián tiếp bộc lộ khát vọng về một cuộc sống hạnh phúc, tự do, được là chính mình, đồng thời ngầm phản tỉnh về sự tù túng, gò bó của xã hội phong kiến Việt Nam.
- Mở ra chiều liên hệ thời cuộc: nỗi "biệt li" của một cá nhân cũng gợi liên tưởng đến thân phận của con người trong buổi giao thời, khi phương Tây đang đến gần – một dự cảm về sự va chạm, đổi thay của thời đại.
- Nghệ thuật "ý tại ngôn ngoại": câu kết ngắn gọn nhưng dư ba, để lại khoảng lặng cho người đọc tự ngẫm, thể hiện bản lĩnh và tầm nhìn vượt thời đại của Cao Bá Quát.
### Kết luận
Câu thơ kết khép lại bài thơ bằng nỗi cô đơn, niềm khao khát hạnh phúc và tấm lòng nhân đạo rộng mở của nhân vật trữ tình; từ đó mở ra một cái nhìn mới mẻ, tiến bộ về hạnh phúc con người và một dự cảm tinh tế về thời cuộc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.